Έντυπη Έκδοση

«Το Βυζάντιο είναι πολύ παρεξηγημένο»

Πώς ορίζεται το Βυζάντιο; Τι μας κληροδότησε; Πόσο παρεξηγημένο είναι;

Η ιστορία του αδιάσπαστου αυτού κρίκου ανάμεσα στον αρχαίο και στον σύγχρονο ελληνισμό, μια ιστορία που εξηγεί τη νεοελληνική ψυχοσύνθεση καθορίζοντας και τη σχέση μας με τα Βαλκάνια και την Ευρώπη, ξεδιπλώνεται με σαφήνεια στο «Γιατί το Βυζάντιο» της Ελένης Γλύκατζη -Αρβελέρ, που κυκλοφορεί αύριο από τα «Ελληνικά Γράμματα».

Η κορυφαία βυζαντινολόγος, επιστράτευσε εδώ «ένα βιωματικό απόσταγμα» των πανεπιστημιακών παραδόσεών της, απευθυνόμενη τόσο στους συμπατριώτες της «που ταλανίζονται από το πρόβλημα της ελληνικής ιστορικής συνέχειας», όσο και στους Δυτικοευρωπαίους και Αμερικανούς, «που αρκούνται στην επιλεκτική γνώση του παρελθόντος τους».

Η ανακάλυψη της Αμερικής

Ειδικά για τους τελευταίους, το βιβλίο επιφυλάσσει μια έκπληξη: Οπως υποστηρίζει η Αρβελέρ, στη βυζαντινή ιστορία και στο δραματικό τέλος της οφείλει η Αμερική την ύπαρξή της!

«Η εγκατάσταση των μουσουλμανικών δυνάμεων στην ανατολική Μεσόγειο και στον Πόντο στέρησε και απέκλεισε τους χριστιανικούς στόλους των Δυτικών από τους δρόμους της Ασίας, δρόμους του μεταξιού και των μπαχαρικών, που αποτελούσαν τα πολύτιμα είδη του διεθνούς τότε διαμετακομιστικού εμπορίου», διαβάζουμε. Κύριο μέλημα των παραπάνω, λοιπόν, ήταν η αναζήτηση νέων οδών προς τ' ανατολικά.

«Ο πολυπράγμων Χριστόφορος Κολόμβος, καπετάνιος με ευρεία ναυτική εμπειρία, ασφαλώς θα γνώριζε τα "Μετεωρολογικά" του Αριστοτέλη που είχε ήδη μεταφράσει ο Θωμάς Ακινάτης στα μέσα του 14ου αιώνα», συνεχίζει η Αρβελέρ, αναφερόμενη στο έργο του αρχαίου φιλοσόφου, όπου γινόταν λόγος για τη Γη και τη σφαιρικότητά της.

Μ' άλλα λόγια, ο Κολόμβος δεν μπορεί παρά να ήταν υποψιασμένος για τη δυνατότητα να φτάσει κανείς σ' οποιοδήποτε σημείο της Γης θελήσει, είτε από την Ανατολή, είτε από τη Δύση. Και το γεγονός ότι η Αμερική ονομάστηκε αρχικά «Δυτική Ινδία» «δείχνει, αν μη τι άλλο, την πρόθεση αυτών που την ανακάλυψαν το 1492, σαράντα χρόνια μετά την πτώση της Πόλης».

Τι μεσολάβησε όμως από το 330, το εγκαίνιο έτος της Κωνσταντινούπολης, ώς το 1453; Πώς σφυρηλατήθηκε η πρώτη ευρωπαϊκή αυτοκρατορία, σε τι χρωστά το πολιτιστικό μεγαλείο της και πού οφείλεται η ασυνήθιστη για παγκόσμια δύναμη μακροβιότητά της;

Η Αρβελέρ δίνει τις απαντήσεις, εξετάζοντας διαδοχικά τους σημαντικότερους σταθμούς της ιστορίας του Βυζαντίου με τις αντίστοιχες διακυμάνσεις των συνόρων του, τις σχέσεις της πολιτείας με την εκκλησία, εκείνες του κέντρου με την περιφέρεια, όπως και τις σχέσεις του Βυζαντίου με τους πολυποίκιλους γείτονές του, φίλους και εχθρούς.

Ωστόσο, σπεύδει εξαρχής να το διευκρινίσει: οι όροι «Βυζάντιο» και «βυζαντινός» είναι καταχρηστικοί. Οπως υποστηρίζει, εφευρέθηκαν από καθολικούς ιερωμένους, τους πρώτους μελετητές της συγκεκριμένης εποχής, που «για λόγους ιδεολογικούς, αρνήθηκαν να ονομάσουν την αυτοκρατορία τών, σχισματικών κατ' αυτούς, ορθόδοξων χριστιανών με το επίσημο όνομά της, που ήταν το Ρώμη και ρωμαϊκή πολιτεία».

Επρεπε ν' αποδεχτούν και οι Ελληνες το όνομα Βυζάντιο, αντί της Ρωμιοσύνης και Ρωμιός, ιδρύοντας και σχετική έδρα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, για να γίνει παγκοσμίως δεκτός ο παραπάνω αδόκιμος όρος. Γι' αυτό και η ίδια επιμένει να μιλά για τη «μεσαιωνική ελληνική αυτοκρατορία», φροντίζοντας παράλληλα να ανατρέψει την «κυρίαρχη πεποίθηση» που αντιμετωπίζει το Βυζάντιο σαν ένα «θεοκρατικό σκοταδιστικό σχήμα, πλήρες από ανατολικό δεσποτισμό».

Αν η αρχαιοελληνική γλώσσα έδωσε τα ονόματα των επιστημών σε όλες σχεδόν τις νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, το Βυζάντιο, επισημαίνει η Αρβελέρ, κληροδότησε στην Ευρώπη όρους που σχετίζονται με τις ιδεολογίες, τη θρησκεία και την εκκλησιαστική πρακτική (βλ. ορθοδοξία, καθολικός, κοιμητήριο, αίρεση, ιεραρχία, εικονοκλάστης κ.ά.). Επιπλέον, η προσήλωση των Βυζαντινών στις ανθρωπιστικές αρχές ήταν βαθιά, αν σκεφτεί κανείς ότι σε αντίθεση με τις πρακτικές της Ιεράς Εξέτασης, τα βασανιστήρια ήταν απαγορευμένα από τη βυζαντινή νομοθεσία.

«Η περιώνυμη βυζαντινή διπλωματία», επίσης, «είχε ως αρχή την εξυπηρέτηση της παγκόσμιας ειρήνης», ενώ και «η κατάργηση της έννομης δουλείας χρονολογείται ήδη από τον 12ο αιώνα». Και, φυσικά, ήταν οι αυτοεξόριστοι Βυζαντινοί που μετά την Αλωση, «μεταλαμπάδευσαν τα ελληνικά γράμματα στο πρόσφορο έδαφος της αναγεννόμενης τότε Ευρώπης», την ώρα που το «υπόδουλο γένος έμπαινε στην πιο σκοτεινή περίοδο της μακραίωνης ιστορίας του»... *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία