Έντυπη Έκδοση

Στα ίχνη του μοντερνισμού

Από τον... πατριωτισμό των Επιτροπών Αρχιτεκτονικού Ελέγχου (ΕΠΑΕ) εξαρτάται η προστασία των κτιρίων του Μεσοπολέμου. Λαμπρά δείγματα του μοντερνισμού που κυριαρχούσε στις δεκαετίες του '20 και του '30 βρίσκονται κυριολεκτικώς στη σκιά των νεοκλασικών, τα οποία εδώ και μερικά χρόνια διαθέτουν πλέον ολοκληρωμένο θεσμικό πλαίσιο προστασίας που τα θωρακίζει από τις μπουλντόζες.

Οι λιτές γραμμές τους και η διακριτική τους διακόσμηση δεν μπορούν να ανταγωνιστούν τα πλουμίδια των νεοκλασικών, που προηγήθηκαν χρονικά. Ομως, ακριβώς αυτή η φαινομενική «γύμνια» τους κάνει τη διαφορά. Δίνει την κλίμακα της πόλης και παραπέμπει στην ιστορία της, ξεκουράζοντας το μάτι.

Κι όμως, τελευταία κάτι κινείται. Εκδόσεις, εκθέσεις, αλλά κυρίως καμπάνιες για τη σωτηρία κτιρίων που κινδυνεύουν, με πιο χαρακτηριστικές τις περιπτώσεις τις οδούς Ραβινέ και Παστέρ, αλλά και του παλιού νοσοκομείου 401 στο Κολωνάκι, δείχνουν ότι υπάρχει ενδιαφέρον για τα «διατηρητέα» κτίρια της πρωτεύουσας του 20ού αιώνα.

Με πρωτοβουλία της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού και την υποστήριξη του Δήμου Αθηναίων, η Κατερίνα Χατζηκωνσταντίνου, δρ Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, «σάρωσε» τρία δημοτικά διαμερίσματα της Αθήνας και εντόπισε περίπου 1.300 κτίρια που ακολουθούν τις επιταγές του μοντέρνου κινήματος. Η μεγαλύτερη συγκέντρωση καταγράφηκε στο κέντρο, όπου υπάρχουν 896 κτίρια!

Σε περιοχές που άκμαζαν ώς τα μέσα του 20ού αιώνα, όπως η Κυψέλη, η πλατεία Αμερικής, η ευρύτερη περιοχή του Μουσείου, η Νεάπολη, τα Εξάρχεια, στου Γκύζη και το Κουκάκι, διατηρούνται αρκετές πολυκατοικίες της «χρυσής εποχής». Στο 2ο διαμέρισμα έχουν απομείνει μόνον 98 κτίρια, κυρίως στο Μετς και τα Ιλίσια. Στο 6ο διαμέριμα εντοπίστηκαν 279, συγκεντρωμένα κυρίως στην Κυψέλη και την πλατεία Αμερικής.

Πολλά κτίσματα έχουν κακοποιηθεί και δεν είναι λίγα αυτά που δεν κατοικούνται, φέροντας βαθιά τα σημάδια του χρόνου. Εξαίρεση αποτελούν οι πολυκατοικίες του Κολωνακίου και της ζώνης γύρω από το προεδρικό μέγαρο, όπου διατηρούνται λαμπρά δείγματα της τεχνικής των Κυπριανού Μπίρη, Κ. Κιτσίκη, Βασίλειου Κουρεμένου και Εμμ. Λαζαρίδη. Σε καλύτερη μοίρα βρίσκονται οι μονοκατοικίες σε προάστια, ιδιαίτερα στη Φιλοθέη, το Ψυχικό και την Κυπριάδου, που αποτελούν όαση μέσα στο νεοελληνικό κιτς.

Από τη σχολή του Bauhaus

Οι εμπνευσμένες πέργκολες στα δώματα, τα κυκλικά τελειώματα, τα «φινιστρίνια» στα κλιμακοστάσια, οι απολύτως γεωμετρικοί εξώστες και κυρίως οι προεξοχές (τα έρκερ, στην αρχιτεκτονική ορολογία), αποτελούν το σήμα κατατεθέν της μοντέρνας σχολής, με συμπλήρωμα τις επιβλητικές σκάλες με τις φίνες κουπαστές, το «αρτιφισιέλ» επίχρισμα των όψεων που τόσο βάναυσα μπογιατίζουμε τα τελευταία χρόνια, τα υποδειγματικά δάπεδα και τα σιδερένια συμπληρώματα στα μπαλκόνια, τις σκάλες και τις όψεις.

Ξεχωρίζουν οι γραμμές της περίφημης σχολής του Bauhaus, αλλά είναι εμφανείς οι επιρροές και άλλων επαναστατικών για την εποχή ρευμάτων, της Art nouveau, της Art Deco και του Jugendstill. Ταίριαζαν καλύτερα στη δυναμικά ανερχόμενη μεσαία τάξη και επιπλέον συνέπεσαν με τη χρήση του μπετόν στην οικοδομή, που άνοιγε νέους δρόμους δημιουργίας.

Κοινό σημείο αναφοράς, που εκτιμάται ιδιαίτερα ακόμη και σήμερα από τους ενοίκους τους, είναι η λειτουργικότητα των χώρων, που επιβάλλει την αρχιτεκτονική μορφή του κτιρίου. Η συνταγή ήταν απλή, αν δεχθούμε την εκτίμηση του καθηγητή Μάνου Μπίρη, που κάνει λόγο για «ικανούς αρχιτέκτονες», που «απέφυγαν την τελματική περιοχή της εργολαβικής αρχιτεκτονικής» («Αθηναϊκή Αρχιτεκτονική 1875-1925», εκδόσεις «Μέλισσα»). Υστερα όμως ήρθε η αντιπαροχή...

Η Ελένη Αμερικάνου και ο Πάνος Εξαρχόπουλος, επίκουροι καθηγητές της Αρχιτεκτονικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο, θεωρούν ότι τα κτίρια του Μεσοπολέμου είναι «ενός αρχιτεκτονικού ύφους και ήθους που δεν έχει τύχει προσοχής και αναγνώρισης ούτε από το ευρύτερο κοινό ούτε από αρμόδιους φορείς. Πεδίο άγνωστο ακόμη και για μέλη της αρχιτεκτονικής κοινότητας». Οι ίδιοι έχουν καταγράψει μερικές από τις πιο σημαντικές περιπτώσεις κατεδαφίσεων, όπως:

* Το κτίριο εκθέσεων της εταιρείας Ford στη Συγγρού, έργο του Γ. Κοντολέοντος. Εκεί κατασκευάζεται η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών του Ιδρύματος Ωνάση.

* Οι καπναποθήκες Σαπόρτα στη Νίκαια, το πρώτο βιομηχανικό κτίριο του μοντέρνου κινήματος, δεν σώθηκε παρά την παραπομπή του θέματος στο Συμβούλιο Νεοτέρων Μνημείων. Στη θέση του κατασκευάζεται συγκρότημα κατοικιών.

* Το Πρακτικό Λύκειο Αμπελοκήπων, του Ν. Μητσάκη, γκρεμίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του '70 για να χτιστεί νέο σχολικό συγκρότημα.

* Το θερινό θέατρο Κοτοπούλη στην οδό Μαυρομματαίων, του κορυφαίου Δημ. Πικιώνη, έχει δώσει πριν από δεκαετίες τη θέση του σε πολυκατοικία.

* Η έπαυλη Κουμάνταρου στην Κηφισιά, υποδειγματικό έργο του Ρένου Κουτσούρη, με πολλές παραπομπές στον Λε Κορμπιζιέ, κατεδαφίστηκε το 1997.

Η αρχιτεκτονική του Μεσοπολέμου δοξάστηκε, έστω και χωρίς να καταγράφεται με το πραγματικό της όνομα, μέσα και από τα σχολικά κτίρια. Ενα πρόγραμμα από 3.000 σχολεία, που είχε οραματιστεί ομάδα φωτισμένων δασκάλων την εποχή που υπουργός Παιδείας ήταν ο Γεώργιος Παπανδρέου, φέρει τη σφραγίδα των σημαντικότερων αρχιτεκτόνων της εποχής: Δημήτρης Πικιώνης, Νικόλαος Μητσάκης, Πάτροκλος Καραντινός, Κυριάκος Παναγιωτάκος, Γεώργιος Κοντολέων και Ιωάννης Δεσποτόπουλος έχουν υπογράψει σχολικά κτίρια που, δυστυχώς, δεν βρήκαν μιμητές στις περιόδους που ακολούθησαν.

Δεν έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα

Τα περισσότερα διατηρούνται σε καλή κατάσταση και έχει εντοπιστεί μόνον μία περίπτωση κινδύνου που αφορά το σχολείο του Μητσάκη στο συγκρότημα του Μαρασλείου: εδώ, ακόμα και οι δάσκαλοι κινητοποιούνται για να γκρεμιστεί και να κατασκευαστεί νέο.

* Της ίδιας περιόδου είναι και νοσοκομειακά κτίρια σε όλη τη χώρα, με πιο χαρακτηριστική περίπτωση το συγκρότημα της «Σωτηρίας». Ομως, παρά τη μεγάλη αξία τους, δεν έχουν κηρυχθεί διατηρητέα.

Το μόνο «σωσίβιο» σωτηρίας για τα ιδιωτικά κτίρια είναι η άδεια κατεδάφισης που οφείλει να πάρει ο ιδιοκτήτης τους. Η χορήγησή της βρίσκεται στην κρίση των ΕΠΑΕ, που έχουν δώσει θετικά δείγματα γραφής. Το υπουργείο ΠΕΧΩΔΕ δεν έχει έως τώρα ενδιαφερθεί και όλο το βάρος το σηκώνει το Συμβούλιο Νεοτέρων Μνημείων που λειτουργεί στο υπουργείο Πολιτισμού.

* Με παρέμβαση των αρχιτεκτόνων-μελών του έχουν ληφθεί σωτήριες αποφάσεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις είχαν προηγηθεί κινητοποιήσεις ευαισθητοποιημένων πολιτών και ομάδων, όπως η Monumenta, όπως για να διασωθούν τα κτίρια των οδών Ραβινέ και Παστέρ. Είχε προηγηθεί η «θωράκιση» ομάδας κατοικιών στη Μουστοξύδη και τους κάθετους δρόμους, κοντά στο Πεδίον του Αρεως.

«Δεν μπορεί να υποστηρίζουμε ότι πρέπει να κηρυχθούν διατηρητέα όλα τα κτίρια του Μεσοπολέμου», υπογραμμίζει η καθηγήτρια της Αρχιτεκτονικής Σχολής του Πολυτεχνείου Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμη, η οποία διετέλεσε επί σειρά ετών μέλος του Συμβουλίου Νεοτέρων Μνημείων. Επισημαίνει ότι με τη συνεργασία του υπουργείου Πολιτισμού, του Δήμου Αθηναίων και επιστημονικών ομάδων του Πολυτεχνείου πρέπει να προχωρήσει συστηματική καταγραφή και στη συνέχεια επιλογή των κτιρίων που πρέπει να προστατευθούν.

Ο καθηγητής του Πολυτεχνείου Διονύσης Ζήβας έχει το προνόμιο να ζει σε μια πολυκατοικία κοντά στην πλατεία Αμερικής, έργο του Νικολαΐδη, που κατασκευάστηκε το 1938. Το διαμέρισμα διαθέτει εκπληκτικά δρύινα κουφώματα που είναι αρυτίδωτα από το χρόνο. Στην απέναντι πλευρά του δρόμου, καλά κρυμμένη από ψηλά δένδρα, είναι η διώροφη κατοικία που σχεδίασε ο Ν. Δούρος, από τις πιο υποδειγματικές κατασκευές της μεσοπολεμικής περιόδου. Λίγο πιο κάτω, στη οδό Λευκωσίας, διασώζονται άλλα δύο κτίρια της ίδια εποχής.

«Ο μοντερνισμός ακολούθησε την εποχή του νεοκλασικισμού. Ηρθε παραμερίζοντας τις κολόνες και τα περίτεχνα διακοσμητικά στοιχεία. Ο κανόνας είναι η λειτουργικότητα, και σε αυτήν υποτάσσεται η μορφή του κτιρίου. Το τότε νέο κίνημα απαιτούσε την ένταξη του κτιρίου στη φύση, με βάση τις τρεις παραμέτρους: αέρας, ήλιος, προσανατολισμός», επισημαίνει ο ίδιος, και μας αποκαλύπτει πως ο μοντερνισμός αγαπήθηκε από τους Ελληνες, παρά το γεγονός ότι ο κλασικισμός είχε στη χώρα μας πολλές ιδιαιτερότητες.

«Διήρκεσε περισσότερα χρόνια σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη και για διάφορους λόγους δεν περιορίστηκε μόνο σε δημόσια κτίρια και αρχοντικά αλλά υιοθετήθηκε και σε κατοικίες των λαϊκών στρωμάτων». *

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Με λέξεις-κλειδιά
Αρχιτεκτονική