Έντυπη Έκδοση

Σλαβένκα Ντρακούλιτς

«Οι πόλεμοι στην πρώην Γιουγκοσλαβία δεν ανήκουν στο παρελθόν»

Σε δύο ημέρες αρχίζει στη Χάγη η δίκη του Ράντοβαν Κάρατζιτς, του Σερβοβόσνιου ηγέτη που κατηγορείται για γενοκτονία και εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν μεταξύ 1992 και 1995, στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη. Αν για κάτι είναι πολύ σημαντική αυτή η δίκη, είναι για να έρθει στο φως η αλήθεια για τον πόλεμο, λέει η Κροάτισσα συγγραφέας και δημοσιογράφος Σλαβένκα Ντρακούλιτς.

«Η απονομή δικαιοσύνης για τους εγκληματίες πολέμου γίνεται αντιληπτή σαν απειλή για ολόκληρη την κοινωνία. Η δικαιοσύνη είτε θα έρθει από τη Χάγη είτε δεν θα έρθει -κι αυτό γιατί εμείς δεν είμαστε ικανοί να πλύνουμε μόνοι μας τα αιματοβαμμένα μας άπλυτα. Δεν έχουμε καν συνειδητοποιήσει την ανάγκη να το κάνουμε». Με αυτά τα λόγια έκλεινε η Σλαβένκα Ντρακούλιτς το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου της «They Would Never Hurt a Fly» («Ούτε μύγα δεν ήταν ικανοί να πειράξουν»). Γραμμένο το 2004, το βιβλίο είναι ένα συγκλονιστικό χρονικό από τις ημέρες που πέρασε η Ντρακούλιτς στις αίθουσες του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου για τα Εγκλήματα στην πρώην Γιουγκοσλαβία (ΔΠΔΓ), ακούγοντας μαρτυρίες και παρακολουθώντας ανθρώπους «που ούτε μύγα δεν ήταν ικανοί να πειράξουν» να περιγράφουν πώς έκαναν ορισμένα από τα πιο άγρια εγκλήματα που διεπράχθησαν ποτέ στην καρδιά της Ευρώπης, πριν από μερικά χρόνια.

Την ερχόμενη Δευτέρα αρχίζει η δίκη του ανθρώπου που κατηγορείται ότι ενορχήστρωσε τη μεγαλύτερη σφαγή που γνώρισε η ευρωπαϊκή ήπειρος μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Τι περιμένει από αυτή τη δίκη η Ντρακούλιτς; «Οπως και από όλες τις δίκες στη Χάγη, αυτό που πρέπει ο καθένας να προσδοκά είναι μια πιο λεπτομερής εικόνα των πολέμων. Αυτό είναι σημαντικό γιατί η ιστορία των πολέμων στα Βαλκάνια γράφεται στη Χάγη», λέει η Ντρακούλιτς, που δεν σκοπεύει πάντως να παραστεί και να δει από κοντά τον Ράντοβαν Κάρατζιτς.

Εχει δει αρκετά; Οχι. Η Ντρακούλιτς θεωρεί ότι έχει ακόμη να δει και να ακούσει πολλά -και με πρόσφατο άρθρο της, που προκάλεσε οργισμένες αντιδράσεις στο Βελιγράδι, καλεί τους νεαρούς Σέρβους να ρωτήσουν τους γονείς τους τι έκαναν στη διάρκεια του πολέμου. Οσο δεν το κάνουν, λέει η 60χρονη συγγραφέας, εγγράφουν επικίνδυνη υποθήκη για το μέλλον. Η άρνηση της σερβικής κοινωνίας να ανοίξει έστω τη συζήτηση για το πρόσφατο παρελθόν είναι ο λόγος που διστάζει ακόμη και να επισκεφθεί μια πόλη που άλλοτε αγαπούσε πολύ. Ωστόσο ούτε στο Ζάγκρεμπ κατοικεί πλέον μόνιμα -τα τελευταία δεκαέξι χρόνια μοιράζει τη ζωή της ανάμεσα στην κροατική πρωτεύουσα, τη Στοκχόλμη και τη Βιέννη.

Κάτω από ποιες συνθήκες αφήσατε το Ζάγκρεμπ;

«Στην πραγματικότητα ποτέ δεν άφησα το Ζάγκρεμπ -απλώς άρχισα να ζω εκεί για μικρότερα διαστήματα. Γιατί από ένα σημείο και μετά δεν υπήρχε πια δουλειά για μένα. Μετά την άνοδο του Φράνιο Τούτζμαν στην εξουσία, ήμουν ανάμεσα στους πολλούς δημοσιογράφους που απολύθηκαν από την πολιτική εβδομαδιαία επιθεώρηση "Danas" («Σήμερα»). Στη συνέχεια, έγινα στόχος των μέσων ενημέρωσης που με κατηγορούσαν για εθνική προδοσία και "Γιουγκο-νοσταλγία" -πράγμα που άλλωστε ισοδυναμούσε με προδοσία. Το ίδιο συνέβη σε πολλούς δημοσιογράφους. Ομως, το 1993, εγώ ήδη συνεργαζόμουν τακτικά με τον ξένο Τύπο και τα βιβλία μου εκδίδονταν σε διάφορες χώρες. Ετσι μπορούσα να τα βγάλω πέρα οικονομικά, ενώ αρκετοί συνάδελφοι δεν είχαν αυτή τη δυνατότητα. Μεταξύ 1990 και 2000, την περίοδο δηλαδή της αυταρχικής διακυβέρνησης Τούτζμαν, ήταν πολύ δύσκολο να δημοσιεύσουμε απόψεις που απέκλιναν από τις επίσημες κυβερνητικές, οπότε πολλοί δημοσιογράφοι και συγγραφείς αποσύρθηκαν σε εκείνο που αποκαλούσαμε "εσωτερική μετανάστευση". Το μόνο αληθινά ανεξάρτητο έντυπο ήταν το περιοδικό "Feral Tribune", μια σπουδαία εξαίρεση που υπέστη τεράστιες οικονομικές και πολιτικές πιέσεις. Παραδόξως, έκλεισε μόλις πρόσφατα, σε πολύ πιο ελεύθερους καιρούς».

Ποια είναι η μετα-γιουγκοσλαβική πραγματικότητα στο Ζάγκρεμπ; Το πρόσφατο παρελθόν είναι αντικείμενο δημόσιας συζήτησης;

«Μετά τον πόλεμο χρειάστηκε πρώτα να περάσει ένα διάστημα μέχρι η κοινωνία να επιστρέψει σε πιο ομαλές συνθήκες και μετά, στην αρχή της νέας χιλιετίας, υπήρξε μια περίοδος σταθεροποίησης και προετοιμασίας για την είσοδο στο ΝΑΤΟ και την Ε.Ε. Θα 'λεγες ότι το παρελθόν έμεινε πίσω στο όνομα του μέλλοντος. Ωστόσο, το παρελθόν είναι και μέρος του παρόντος. Πρώτα και πάνω απ' όλα, το γεγονός ότι το ΔΠΔΓ πίεσε την Κροατία είτε να ξεκινήσει τις διαδικασίες είτε να εκδώσει τους Κροάτες κατηγορούμενους για εγκλήματα πολέμου. Αποφεύγοντας να ανταποκριθεί, η κυβέρνηση προκάλεσε προβλήματα, ήταν ένα σοβαρό εμπόδιο στην πλήρη ένταξη της χώρας στην Ε.Ε. Ομως αυτή η έλλειψη συνεργασίας με τη Χάγη ήταν και είναι μέρος ενός ευρύτερου προβλήματος που αφορά τη σχέση της Κροατίας με το παρελθόν της. Τι κάνεις αν τη μοναδική περίοδο στην ιστορία της κατά την οποία η χώρα σου ήταν ανεξάρτητη, συμπίπτει με την εποχή που ήταν ένα φασιστικό κράτος-μαριονέτα; Στην πραγματικότητα, οι Κροάτες δεν αντιμετώπισαν ποτέ αυτό το κομμάτι του παρελθόντος. Οι άνδρες που διέπραξαν εγκλήματα πολέμου στο όνομα του έθνους, αντιμετωπίζονταν όχι σαν εγκληματίες, αλλά σαν ήρωες. Από την άλλη, για να πούμε την αλήθεια, δεν υπήρχαν και πολλές ευκαιρίες να συζητήσουμε και να αναρωτηθούμε είτε για το φασιστικό είτε για το κομμουνιστικό παρελθόν, καθώς ζούσαμε σε μια χώρα όπου η Ιστορία περνούσε μέσα από το φίλτρο της κομμουνιστικής ιδεολογίας».

Σε ένα πρόσφατο άρθρο σας με τίτλο «Γιατί δεν έχω επιστρέψει στο Βελιγράδι», γράφετε ότι η στάση της γενιάς σας προς το παρελθόν «ήταν ένας από τους λόγους που ξέσπασαν με τόση ευκολία οι νέοι εθνικιστικοί πόλεμοι της δεκαετίας του '90».

«Ναι, η γενιά μου, όσοι γεννηθήκαμε γύρω στο '50, ήταν η τελευταία γενιά που πίστεψε στον κομμουνισμό. Εννοώ τον γιουγκοσλαβικού τύπου κομμουνισμό. Ξέρετε, χάρη στην τακτική του Τίτο να διατηρεί τις ισορροπίες του ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση, είχαμε σχετικά υψηλότερο επίπεδο ζωής και μεγαλύτερη ελευθερία να ταξιδεύουμε στη Δυτική Ευρώπη, μπορούσαμε μέχρι και να ψωνίζουμε ρούχα, βιβλία, δίσκους... Αισθανόμασταν ελεύθεροι ή, όπως μου αρέσει να λέω, μπερδεύαμε την ελευθερία με ένα ζευγάρι ιταλικά παπούτσια - και πιστεύαμε ειλικρινά ότι ζούσαμε καλύτερα. Ηταν μια πολύ έξυπνη τακτική του καθεστώτος που μας δωροδοκούσε με ψίχουλα ελευθερίας. Ομως το γεγονός ότι η καταπίεση ήταν λιγότερο έντονη, αποδείχτηκε καταστροφικό γιατί ποτέ δεν αισθανθήκαμε την ίδια ανάγκη που ένιωσαν οι άνθρωποι στα υπόλοιπα κομμουνιστικά καθεστώτα, να αγωνιστούμε για να οργανώσουμε δημοκρατική αντίσταση. Την εποχή που άλλοι είχαν τον Βαλέσα και τον Χάβελ, εμείς είχαμε τον Μιλόσεβιτς και τον Τούτζμαν. Με αυτήν την έννοια, η γενιά μου απέτυχε. Στο πολιτικό κενό που προέκυψε μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού, η μόνη υπαρκτή εναλλακτική ήταν ο εθνικισμός. Ετσι, επειδή δεν είχαμε δημιουργήσει μια δημοκρατική εναλλακτική τον καιρό που έπρεπε, οι εθνικιστές ήταν έτοιμοι να πάρουν την κατάσταση στα χέρια τους και να κάνουν πραγματικότητα το όνειρό τους για ξεχωριστά εθνικά κράτη. Κι ήταν πολύ υψηλό το τίμημα που πληρώσαμε για τα όνειρά τους».

Ο πόλεμος στην πρώην Γιουγκοσλαβία ανήκει επίσης στο παρελθόν. Πώς διαχειρίζονται οι νέοι άνθρωποι, που δεν τον έζησαν, το πρόσφατο παρελθόν της χώρας τους;

«Το γεγονός ότι οι πόλεμοι στην Κροατία, τη Βοσνία και το Κόσοβο -θα συμπεριλάμβανα και τον ΝΑΤΟϊκό βομβαρδισμό του Βελιγραδίου- έχουν τελειώσει, δεν σημαίνει ότι ανήκουν στο παρελθόν. Οι επιπτώσεις τους παραμένουν αισθητές με πολλούς τρόπους. Από την άλλη, για εκείνη τη γενιά των παιδιών που γεννήθηκαν στη διάρκεια ή μετά το τέλος του πολέμου, ελάχιστη σημασία έχει τι συνέβη πριν γεννηθούν. Κι εμείς έτσι ήμασταν - δεκάρα δεν δίναμε για τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι νέοι δεν μπορούν να δουν πώς συνδέεται το παρελθόν με τη σημερινή συνθήκη. Το άρθρο στο οποίο λέω γιατί δεν έχω επιστρέψει στο Βελιγράδι, είχε αφορμή τις διαμαρτυρίες των νεαρών Σέρβων που αναρωτιούνται γιατί χρειάζονται βίζα για να ταξιδέψουν και λένε ότι είναι άδικο να τιμωρούνται από τη διεθνή κοινότητα. Συμφωνώ ότι οι νέοι πρέπει να ταξιδεύουν, ασφαλώς. Από την άλλη, μπήκαν ποτέ στον κόπο να αναρωτηθούν γιατί είναι απομονωμένη κατ' αυτό τον τρόπο η Σερβία; Εγραψα, λοιπόν, για την άρνηση των Σέρβων να αναγνωρίσουν τον ρόλο τους στους πολέμους και πρότεινα στους νέους να ρωτήσουν τους γονείς τους γιατί δεν μπορούν να πάρουν βίζες. Βέβαια, ένας φίλος από το Βελιγράδι μού έλεγε ότι το θέμα της βίζας είναι τεχνικό - καμία αντίρρηση, αλλά είναι μια αφορμή να ρωτήσουν τα παιδιά τι έκαναν οι γονείς τους στον πόλεμο. Οταν αυτό δεν συμβαίνει, τότε έχουμε π.χ. την Μπάαντερ-Μάινχοφ στη Γερμανία του '70. Ή τους πολέμους στη Γιουγκοσλαβία - η άγνοια και η αποσιώπηση του παρελθόντος κάνει μόνο κακό. Νομίζω ότι ένας παράγοντας εξαιτίας του οποίου στάθηκε τόσο εύκολο να ξεκινήσει ο πόλεμος ήταν το γεγονός ότι στη Γιουγκοσλαβία αντί για Ιστορία είχαμε ένα συνδυασμό μυθολογίας και ιδεολογίας, δηλαδή ένα γερό θεμέλιο για πολιτική εκμετάλλευση».

Στο ίδιο άρθρο μιλούσατε για μια ολόκληρη κοινωνία που δεν θέλει με κανέναν τρόπο να μάθει την αλήθεια για το παρελθόν. Πώς το συμπεραίνετε;

«Επειτα από κάθε πόλεμο το μόνο που θέλουν οι άνθρωποι είναι να ξεχάσουν και να ξαναρχίσουν να ζουν. Η αλήθεια δύσκολα χωνεύεται, ακόμη και σε κοινωνίες όπου η δημοκρατία είναι πολύ πιο ανεπτυγμένη, όπως η γερμανική ή η γαλλική -θυμηθείτε την υπόθεση του Μπάρμπι, ο οποίος δικάστηκε μόλις στα '80ς- ή η αυστριακή, με την υπόθεση Βάλντχαϊμ. Ομως αυτό δεν είναι δικαιολογία. Χρειάζεται χρόνος για να αποδεχτείς τα εγκλήματα της δικής σου πλευράς - αλλά πόσος χρόνος; Το άρθρο μου είχε να κάνει με την ανικανότητα της κοινωνίας να αναλάβει τις ευθύνες της. Την ίδια ακριβώς ανικανότητα διακρίνω και στηλιτεύω στη δική μου κοινωνία, να είστε σίγουρη. Τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο δύσκολα, γιατί στη διάρκεια του κομμουνισμού δεν είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε αυτό που ονομάζεται ατομική ευθύνη. Το γεγονός είναι ότι σε αυτούς τους πρόσφατους πολέμους, επιτιθέμενη ήταν, όχι αποκλειστικά, αλλά κυρίως η Σερβία. Είναι επίσης γεγονός ότι οι πολίτες της Σερβίας ψήφισαν την εθνικιστική κυβέρνηση του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς περισσότερες από μία φορές - κατά τη γνώμη μου, αυτό τους κάνει συνοδοιπόρους του».

Η σύλληψη του Ράντοβαν Κάρατζιτς ερμηνεύτηκε σαν ένδειξη της πρόθεσης των Σέρβων να αντιμετωπίσουν τις ευθύνες τους. Δεν συμφωνείτε;

«Οχι, καθόλου. Ο Κάρατζιτς δεν είχε καμία σημασία για τη σερβική κυβέρνηση και τον λαό. Δεν ήταν τίποτε παραπάνω από ένα χαρτί που έπαιξαν στο Διεθνές Δικαστήριο. Ο Κάρατζιτς ήταν ηγέτης των Σέρβων της Βοσνίας, δεν είναι λαϊκός ήρωας σαν τον Μλάντιτς, ούτε έχει σπουδαία συμβολική αξία γι' αυτούς. Η σερβική κυβέρνηση δεν είχε κανένα πρόβλημα να τον ανταλλάξει για να εξασφαλίσει κάποια προνόμια».

Πρόσφατα στέλεχος της σερβικής κυβέρνησης δήλωσε ότι έως το τέλος του χρόνου θα έχει οδηγηθεί στη Δικαιοσύνη και ο Μλάντιτς. Το πιστεύετε;

«Οχι, δεν είμαι καθόλου αισιόδοξη. Οι Σέρβοι τον θεωρούν ήρωα και έχει την προστασία του στρατού - δηλαδή του κράτους. Μέχρι στιγμής κανείς δεν κατάφερε να τους αναγκάσει να τον εκδώσουν, γιατί στο εσωτερικό της κοινωνίας υπάρχει πολύ ισχυρή αντίσταση».

Τον περασμένο μήνα πολλές εκατοντάδες μέλη οργανώσεων για τα θύματα του πολέμου της Βοσνίας συγκεντρώθηκαν έξω από το κτίριο της Εισαγγελίας του ΔΠΔΓ στο Σεράγεβο, για να διαμαρτυρηθούν για την πρόταση να περιοριστεί το κατηγορητήριο κατά του Κάρατζιτς. Επίσης έχουν υπάρξει έντονες επικρίσεις για την πρόωρη αποφυλάκιση της Μπίλιανα Πλάβσιτς.

«Ολα αυτά δείχνουν ότι οι άνθρωποι δεν έχουν συνειδητοποιήσει ποιος είναι ο ρόλος του ΔΠΔΓ. Ας θυμηθούμε ότι το δικαστήριο εγκαθιδρύθηκε σε μια εποχή που τα ενδιαφερόμενα κράτη δεν ήταν ούτε ικανά ούτε πρόθυμα να δικάσουν τους εγκληματίες πολέμου. Η διεθνής κοινότητα το πήρε πάνω της, μέσω του Δικαστηρίου. Τώρα οι άνθρωποι έχουν παράπονα και παρατηρήσεις. Δεν είναι τέλειο το ΔΠΔΓ, κάθε άλλο. Κατ' αρχάς, εκεί μπορεί να δικαστεί μόνο ένας ελάχιστος αριθμός εγκληματιών πολέμου. Αυτό σημαίνει ότι οι ποινές τους είναι σε μεγάλο βαθμό συμβολικές, είναι μάλλον ενδεικτικές του τρόπου με τον οποίο θα έπρεπε κάθε χώρα ξεχωριστά να χειριστεί την υπόθεση των εγκλημάτων πολέμου. Κατά τη γνώμη μου, ο ιστορικός ρόλος του ΔΠΔΓ είναι να φέρει στο φως την αλήθεια για τους πολέμους στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Γιατί η αλήθεια είναι υπερβολικά πολύτιμη για να την αφήσεις στην ευχέρεια των εμπλεκόμενων κρατών. Για παράδειγμα, εάν ρωτήσετε τους Κροάτες, θα σας πουν ότι δεν υπήρξαν στρατόπεδα συγκέντρωσης όπως το Ντρέτελι στην Ερζεγοβίνη. Αν ρωτήσετε τους Σέρβους, δεν έγινε καμία σφαγή στη Σρεμπρένιτσα. Ομως η δίκη του Ράντισλαβ Κράστιτς απέδειξε πέρα από κάθε αμφιβολία ότι εκεί δολοφονήθηκαν περισσότεροι από επτά χιλιάδες Μουσουλμάνοι και ότι, επιπλέον, το έγκλημα ήταν οργανωμένο. Με λίγα λόγια, αν δεν ήταν οι δίκες στο ΔΠΔΓ, θα ήταν πολύ πιο δύσκολο να φτάσουμε στην αλήθεια. Γι' αυτό και μόνο οφείλουμε να είμαστε ευγνώμονες». *

Τα ΜΜΕ προετοίμασαν το έδαφος για τον πόλεμο

Το περασμένο καλοκαίρι, ο Ειδικός Εισαγγελέας της Σερβίας για τα Εγκλήματα Πολέμου ανακοίνωσε τη σύσταση επιτροπής που θα ερευνήσει αν ΜΜΕ και δημοσιογράφοι φέρουν ευθύνη για υποκίνηση εγκλημάτων την περίοδο 1991 - 95.

«Ισως αυτό θα άξιζε να ήταν το πρώτο ερώτημα...γιατί ο πόλεμος που έκαναν τα Μέσα Ενημέρωσης κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του '80 είχε προηγηθεί των πολέμων του '90. Εκείνη την εποχή στη Γιουγκοσλαβία είχαμε πάρα πολλές μαζικές εκδηλώσεις εθνικισμού, ειδικά στη Σερβία. Η ρητορική της μισαλλοδοξίας είχε κορυφωθεί. Τα ΜΜΕ είχαν ευτελιστεί, λειτουργώντας σαν μηχανές προπαγάνδας. Είναι γεγονός ότι πρέπει πρώτα να προετοιμάσεις τους ανθρώπους για πόλεμο. Ξέρω ότι απ' έξω είχε κανείς την εντύπωση ότι οι πόλεμοι, στην Κροατία και τη Βοσνία, ξεκίνησαν σε μια νύχτα. Αλλά δεν είναι έτσι - οι προετοιμασίες είχαν διαρκέσει το λιγότερο πέντε χρόνια. Σε αυτές, ο ρόλος των διανοουμένων ήταν καθοριστικός. Ακαδημαϊκοί, συγγραφείς, δημοσιογράφοι...κήρυτταν τον εθνικισμό. Οι λίγοι που τολμούσαν να αντιστέκονται στο κύμα εθνικισμού, στοχοποιήθηκαν και κατηγορήθηκαν για προδοσία».

Info:

Βιβλία της Σλαβένκα Ντρακούλιτς στα ελληνικά:

Cafe Europa: Η ζωή μετά τον κομμουνισμό, μετ. Γ. Κονδύλης, εκδ. Οξύ

Σαν να μην είμαι εγώ: Ενα ντοκουμέντο για τα Βαλκάνια, μετ. Μπ. Κουμπαρέλλη, Ελληνικά Γράμματα

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Τέχνες & Πολιτισμός
Στη στήλη
Βίοι και Πολιτείες
Τελευταίες ειδήσεις στην κατηγορία Τέχνες & Πολιτισμός
Εργασίες στην Αμφίπολη με το φόβο της βροχής
Πέθανε ο Αντώνης Βαρδής
«Η Επίσκεψη της Μπάντας» στο «Υδραγωγείο»
«Ανοιχτή καρδιά» στην Καλλιθέα
Μονή Λαζαριστών: Παντελής Θαλασσινός και το «Καλό Συναπάντημα»