Έντυπη Έκδοση

Μύθοι και στερεότυπα: προϋποθέσεις για μια ουσιαστική ανατροπή τους

Παρά το γεγονός ότι η Ελληνική Επανάσταση, το μείζον αυτό γεγονός της νεοελληνικής ιστορίας, δεν μελετήθηκε από τη μεταδικτατορική «ανανεωτική» ιστοριογραφία στην έκταση που η βαρύτητα και η ευρήτητά της υποδείκνυαν, υπήρξαν μελέτες που, συνεχίζοντας μια παράδοση λίγων αλλά φωτισμένων και τολμηρών προδρόμων, ανέτρεψαν την αναχρονιστική και εθνοκεντρική ερμηνεία που είχε επιβάλει η έως τότε κυρίαρχη ελληνοχριστιανική ιδεολογία.

Η ανατροπή αυτή, αν και πολύπλευρη, έφτασε προς τους μη ειδικούς, το ευρύ κοινό, ως κατάρριψη κάποιων στερεοτύπων γύρω από τα οποία είχαν συμβολοποιηθεί οι διαφορές στο παρελθόν. Το ερώτημα που τίθεται βασανιστικά για πολλοστή φορά είναι γιατί αυτά τα στερεότυπα εξακολουθούν να αποτελούν ιστορικούς μύθους και μετά την απόδειξη, από την έγκυρη επιστημονική έρευνα, ότι το ιστορικό τους υπόβαθρο είναι ανύπαρκτο, γιατί υποστηρίζονται σθεναρά από άτομα και ομάδες, και γιατί στις πιέσεις των ομάδων αυτών σχεδόν πάντοτε υποχωρούν και οι κάποιες εκσυγχρονιστικές πρωτοβουλίες της πολιτείας.

Μια απάντηση στο ερώτημα έχει δοθεί επανειλημμένα: η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί, κι εδώ ευρίσκεται η αρχαϊκότητά της, να αναζητεί, όχι στο παρόν αλλά στο παρελθόν τα αίτια των αδιεξόδων της. Αυτή η μετάθεση επιχειρείται συνήθως σκόπιμα από όσους δεν επιθυμούν ή δεν αντέχουν μια ουσιαστική ανάλυση της κοινωνικής πραγματικότητας και με τις δυνατότητες που διαθέτουν στην πληροφόρηση αποπροσανατολίζουν τους πολλούς.

Επιστημονικές προϋποθέσεις

Στο πλαίσιο αυτό, ο λόγος των ιστορικών όχι μόνο δεν ακούγεται αλλά πολλές φορές ακυρώνεται. Επικρατεί τελικά η άποψη που εξυπηρετεί ταξικές, πολιτικές, θρησκευτικές κ.λπ. ιδεολογίες και συμφέροντα.

Δεν ισχυρίζομαι ότι οι ιστορικοί δεν έχουν ιδεολογική θέση ή ότι μόνον αυτοί αναζητούν την άπιαστη εξάλλου αντικειμενικότητα, αλλά ότι εργάζονται με κάποιες επιστημονικές προϋποθέσεις που δεν είναι αυτονόητες και απαιτούν μια σκληρή μαθητεία για να αποκτηθούν. Αυτή ακριβώς η μαθητεία επιβάλλει στους ιστορικούς, αν σέβονται τον εαυτό τους και τη δουλειά τους, να μην υποκύπτουν εύκολα σε αναχρονισμούς, ιδεολογικές σκοπιμότητες και συμφέροντα.

Σ' αυτούς επομένως θα έπρεπε κυρίως μια συντεταγμένη πολιτεία να βασιστεί, στην προσπάθειά της να αποδεσμεύσει τους πολίτες από μια εγκλωβισμένη σε στερεότυπα ιστορική γνώση και με νέα κείμενα, που θα απευθύνονται πρωτίστως στους νέους αλλά και στο ευρύ κοινό, να διαμορφώσει τις προϋποθέσεις μια κριτικής σκέψης όπου το παρελθόν, με την ανάλυση των εκάστοτε κοινωνικών σχέσεων, δεν θα αποτελεί στείρα αναφορά για μίμηση και πρότυπα, αλλά αφετηρία γόνιμου προβληματισμού για την κατανόηση των προβλημάτων του παρόντος.

Τι όμως συνέβη ώς τώρα; Οσες πρωτοβουλίες αναλήφθηκαν προς μια κάποια αλλαγή του προσφερόμενου ιστορικού υλικού στους νέους, στιγματίστηκαν ως ανθελληνικές, καταστροφικές των αξιών και της παράδοσης κ.λπ. κ.λπ. Στις καταγγελίες αυτές πρωτοστατούν συνήθως διάφοροι ανεγκέφαλοι υπερπατριώτες, ωστόσο πίσω από αυτούς κρύβονται, πολλές φορές με τη σιωπή τους, ισχυρά κέντρα εξουσίας, που δεν θέλουν καμιά ουσιαστική αλλαγή στον τρόπο σκέψης των νέων ανθρώπων και επομένως των μελλοντικών πολιτών και ψηφοφόρων.

Ετσι καταγγέλθηκαν με το χειρότερο τρόπο προσπάθειες που, παρά κάποια αναπόφευκτα λάθη που είναι εγγενή σε τέτοιες απόπειρες, άνοιγαν νέους ορίζοντες στα σχολικά εγχειρίδια Ιστορίας. Και η πολιτεία, αντί να σεβαστεί στοιχειωδώς τους θεσμούς, που η ίδια έχει θεσπίσει, βάσει των οποίων τα εγχειρίδια αυτά είχαν νομοτύπως παραχθεί, υπαναχώρησε άτακτα στις κραυγές των αντιτιθέμενων. Είναι γνωστές οι αθλιότητες που συνόδευαν το όλο ζήτημα.

Κάποια λίγα από αυτά τα στερεότυπα για το 1821 επιχειρεί να ανατρέψει η πρόσφατη σχετική τηλεοπτική εκπομπή του «Σκάι». Σε ένα πρώτο επίπεδο, η πρωτοβουλία είναι καλοδεχούμενη: το συγκεκριμένο τηλεοπτικό μέσο μπορεί να περάσει στο ευρύτερο κοινό θέσεις χωρίς να κατηγορηθεί, παρά μόνο από τους γνωστούς ανεγκέφαλους υπερπατριώτες, για ανθελληνισμό, μαρξιστικές ερμηνείες κ.λπ.

Μια δεύτερη όμως σκέψη οδηγεί αναπόφευκτα σε μελαγχολία. Δεν είναι απογοητευτικό να θεωρείται ότι ο εν λόγω τηλεοπτικός σταθμός καινοτομεί για θέματα που είναι στην ιστοριογραφία μας κατακτημένα εδώ και δεκαετίες και που ποικίλοι μηχανισμοί εμπόδισαν να είναι κατακτημένη γνώση για όλους;

Με τέτοιους μόνο τρόπους θα υποκαταστήσουμε την αναγκαία, υπεύθυνη και μεθοδευμένη υψηλή εκλαΐκευση της ιστορικής γνώσης; Ενα τηλεοπτικό κανάλι, και αυτό φάνηκε και από τη συγκεκριμένη εκπομπή, έχει τους αναπόφευκτους λόγω του ρόλου του περιορισμούς, που δεν αίρονται από την προβολή ως συμβούλων της εκπομπής κάποιων επιλεγμένων ιστορικών, δυστυχώς μη ειδικών στο 1821, ή από στρογγυλά τραπέζια που σχεδιάζονται την τελευταία στιγμή και που τα διευθύνουν ανιστόρητοι δημοσιογράφοι.

Κυρίως λείπει μια επαρκής προσπάθεια να φανεί η πολυπλοκότητα των ιστορικών φαινομένων, με τον κίνδυνο στη θέση κάποιων ξεπερασμένων στερεοτύπων να εδραιωθούν κάποια άλλα, «προοδευτικά», «εκσυγχρονιστικά». Δεν αρνούμαι τη συμβολή που έχουν αυτή ή παρόμοιες προσπάθειες, αλλά θα οφείλουν να είναι παράλληλες ή να συμπληρώνουν ουσιαστικότερες πρωτοβουλίες, που δεν μπορούν παρά να εμπλέκουν γενναία την πολιτεία, τη μόνη που έχει χρέος να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για πολυφωνία και υπεύθυνη πληροφόρηση.

Ως μια από τις «καινοτομίες» της παραπάνω τηλεοπτικής σειράς παρουσιάστηκε η ανάγκη να γνωρίσουμε καλύτερα και αυτούς που οι Ελληνες επαναστάτες πολεμούν, τους Τούρκους δηλαδή και γενικότερα την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Εδώ απλώς κοινοποιείται τηλεοπτικά ένα αίτημα που οι ασχολούμενοι με την Τουρκοκρατία και το 1821 ιστορικοί έχουν τονίσει από παλαιά και που επιχειρούν να θέσουν τις βάσεις ώστε να μην αποτελεί απλώς ζητούμενο.

Μελέτη των οθωμανικών αρχείων

Διαθέτουμε κατ' αρχήν λίγους, αλλά λαμπρούς τουρκολόγους που γνωρίζουν και την παλαιά οθωμανική γραφή. Ηδη σε δύο τουλάχιστον διεθνή συνέδρια για το 1821, που έγιναν στη χώρα μας, προσκλήθηκαν Τούρκοι ιστορικοί που επιδιώκουν κι αυτοί να εντάξουν στα ενδιαφέροντά τους, και με βάση κυρίως οθωμανικά έγγραφα, το πώς η Οθωμανική Αυτοκρατορία είδε και αντιμετώπισε την Ελληνική Επανάσταση.

Ενώ όμως πυκνώνει το αίτημα να μελετήσουμε συστηματικά, και όχι ευκαιριακά, τα πλουσιότατα οθωμανικά αρχεία, που σώζονται ανέπαφα στην Κωνσταντινούπολη και τα οποία περιέχουν δεκάδες χιλιάδες έγγραφα για το 1821 (π.χ. εκθέσεις προς την Πύλη του Δράμαλη, του Κιουταχή κ.λπ. για τα όσα συμβαίνουν στις επαναστατικές περιοχές), τα εμπόδια πυκνώνουν συνεχώς.

Υπάρχουν ήδη μεταπτυχιακοί φοιτητές και υποψήφιοι διδάκτορες που, εκτός των άλλων, έμαθαν την οθωμανική γραφή και που θα μπορούσαν με μια υποτροφία να δουλέψουν στα αρχεία της Κωνσταντινούπολης για να συλλέξουν, στο πλαίσιο ενός ερευνητικού προγράμματος, πολύτιμο για την Επανάσταση υλικό, ώστε και τις γνώσεις μας για το 1821 να εμπλουτίσουμε, αλλά κυρίως να γνωρίσουμε ουσιαστικά τον Αλλο, τους Τούρκους δηλαδή, και να αποκτήσουμε έτσι σφαιρική εικόνα του μεγάλου αυτού γεγονότος.

Πώς όμως να τολμήσεις κάτι, όταν εξαγγέλθηκε ότι δεν θα δοθούν φέτος υποτροφίες του ΙΚΥ. Καταστρέφεται και με το μέτρο αυτό κάθε ερευνητική προοπτική, για μια οικονομία λίγων δεκάδων χιλιάδων ευρώ, όταν γνωρίζουμε ότι πολύ περισσότερα χαρίζονται, εν μέσω κρίσης και αυστηρής λιτότητας, σε έχοντες και πλούσια ιδρύματα.

Και πώς να φανταστείς ότι θα ενισχυθεί από το κράτος η προετοιμασία του εορτασμού των 200 χρόνων από την έναρξη της Επανάστασης. Εορτασμός που θα μπορούσε να ανανεώσει όχι μόνο τις σπουδές για το 1821, αλλά να δώσει ώθηση γενικότερα στην ιστορική έρευνα, δεδομένου ότι το αντικείμενο, η Ελληνική Επανάσταση, λόγω της πολυπλοκότητάς της και λόγω του ότι είναι ένα μείζον ευρωπαϊκό γεγονός θα εμπλέξει, αν σχεδιαστεί κατάλληλα η νέα προσέγγισή της, ποικίλους προβληματισμούς και προσεγγίσεις.

Δεν είμαι καθόλου αισιόδοξος για τη συμβολή του κράτους, με αναπόφευκτη συνέπεια να μην μπορούν να είναι γενναίες οι πρωτοβουλίες που αναμένονται να αναληφθούν από φορείς όπως τα Γενικά Αρχεία του Κράτους, τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα, ιστορικές εταιρείες κ.ά.

Συνοψίζοντας, θα ήθελα να τονίσω ότι το 1821 είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να αφεθεί η ανανέωση των ερμηνευτικών του προσεγγίσεων και η με επιστημονικές προδιαγραφές εκλαΐκευσή του, μόνο σε ευκαιριακές ιδιωτικές τηλεοπτικές σειρές, με τους εγγενείς στόχους και σκοπούς που αυτές έχουν.

* Πανεπιστήμιο Κρήτης

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Ελλάδα
Με λέξεις-κλειδιά
Ιστορία/Ιστορικά Γεγονότα
Για το ίδιο θέμα
«Οι ιδέες δεν παράγουν επαναστάσεις, οι κοινωνικές συνθήκες, ναι»