Έντυπη Έκδοση

Από το ΓΕΩτρόπιο

Χωματερές στο βυθό της θάλασσας

«Ο σκοπός της φύσης δεν είναι η διαιώνιση του ανθρώπινου είδους, αλλά η διαφάλιση της βιοποικιλότητας των ειδών» (Θεόφραστος, 372-287 π.Χ.)

Μέγας ο πλούτος του βυθού εδώ. Πολλά είδη θαλάσσιων φυτών και ζώων αναπαράγονται, φωλιάζουν και τρέφονται. Η βιοποικιλότητα, μεγάλη. Μάλιστα, η ζωή δεν περιορίζεται σε μικρά βάθη, αλλά εκτείνεται σε πολλές χιλιάδες μέτρα, όπως για παράδειγμα στις περιοχές υδροθερμικών πηγών στα 3.000 μέτρα, όπου το νερό εκεί πιάνει θερμοκρασίες μέχρι και 4000 C.

Γαστερόποδο κοχύλι με εκτεθειμένο το πανέμορφο επίπωμά του Γαστερόποδο κοχύλι με εκτεθειμένο το πανέμορφο επίπωμά του Προς έκπληξη των ερευνητών, οι περιοχές αυτές όχι μόνο μπορούν και συντηρούν ζωή, αλλά χαρακτηρίζονται από ιδιαίτερα μεγάλη βιοποικιλότητα και αποτελούν από μόνες τους ένα θαυμάσιο οικοσύστημα. Αλλά ακόμη και στα μεγάλα βάθη υπάρχουν πια μεγάλες ποσότητες απορριμμάτων, όχι μόνο φυτά και ζώα. Μια πλαστική σακούλα ή ένα φύλλο πλαστικού από θερμοκήπιο ή ένα κουτάκι αναψυκτικού μπορεί να είναι ένας επί πλέον παράγοντας που επηρεάζει σήμερα την επιβίωση κάποιων οργανισμών σε αυτή την περιοχή του βυθού.

Οι οργανισμοί που ζουν σε βυθό από σκληρά πετρώματα έχουν εξοικειωθεί να αντιμετωπίζουν την επίδραση των ρευμάτων και της κυματικής δράσης, αναπτύσσοντας για το σκοπό αυτό προσαρμογές για προσκόλληση, αλλά δεν είναι προετοιμασμένοι να αντιμετωπίζουν πίσσες, απόβλητα, λάστιχα, βαρέλια, συσκευασίες. Αν ο βυθός είναι αμμώδης, είναι πιθανόν πετρελαιοειδή που επικάθονται σε αυτόν να εισχωρήσουν σε μεγαλύτερα βάθη και να επηρεάσουν τα είδη της θάλασσας που έχουν... παρόμοιες συνήθειες.

Το καβούρι ερημίτης μέσα στο δανεικό "σπίτι" του Το καβούρι ερημίτης μέσα στο δανεικό "σπίτι" του Η περίπτωση της ποσειδωνίας

Η ποσειδωνία (Posidonia oceanica) συνιστά εκτενή πυκνά λιβάδια στη ζώνη καλύπτοντας 25% του θαλάσσιου πυθμένα της Μεσογείου, από 0 έως 40 μ. βάθος. Τα λιβάδια της αποτελούν ένα εξαιρετικής σημασίας οικοσύστημα. Παρουσιάζουν υψηλούς ρυθμούς πρωτογενούς παραγωγής και παραγωγής οξυγόνου. Η βιομάζα της ποσειδωνίας αποσυντίθεται με πολύ αργούς ρυθμούς, με αποτέλεσμα να αποτελεί σημαντική «αποθήκη» οργανικού άνθρακα στο ίζημα, για μεγάλες περιόδους, τροφοδοτώντας έτσι και άλλα οικοσυστήματα. Η ποσειδωνία αποτελεί κατάλληλη περιοχή για τις φωλιές διαφόρων ειδών, για αναζήτηση τροφής, καταφυγίου και αναπαραγωγής πολλών ειδών, εμπορικών και μη, όπως καρκινοειδή και ψάρια. Δημιουργούνται κατάλληλες συνθήκες για εγκατάσταση και διαβίωση σε περισσότερα από 400 είδη φυκιών και περισσότερα από 500 είδη ζώων (το 20-25% των γνωστών ειδών της Μεσογείου μπορεί να εντοπιστεί στα οικοσυστήματα αυτά).

Οι λειμώνες της ποσειδωνίας παίζουν βασικό ρόλο στην προστασία των ακτών από τη διάβρωση, ενώ χάρη στην ικανότητά τους να παγιδεύουν αιωρούμενα σωματίδια σε κάποιο βαθμό ελέγχουν τη διαύγεια του ύδατος, αυξάνοντας τη διαθεσιμότητα του φωτός σε μεγαλύτερα βάθη. Μπορούν να αποτελέσουν δείκτες της περιβαλλοντικής ποιότητας των ακτών και του βυθού.

Από τη δεκαετία του 1960 σε πολλές περιοχές της Μεσογείου έχουν παρατηρηθεί απώλειες στους πληθυσμούς της ποσειδωνίας. Η καταστροφή αυτή είναι ακόμη εντονότερη σε αστικοποιημένες ζώνες και κοντά σε λιμάνια. Συνοπτικά, τα κύρια αίτια της μείωσης των πληθυσμών της ποσειδωνίας είναι οι παρεμβάσεις στην παράκτια ζώνη (κατασκευή λιμανιών, εκχερσώσεις κ.λπ.), η κατασκευή φραγμάτων που αλλάζουν την κυκλοφορία του ιζήματος και των θαλάσσιων ρευμάτων, η ρύπανση και η μόλυνση, οι εντατικές ιχθυοκαλλιέργειες, η αυξημένη θολότητα του νερού, που περιορίζει το φως σε μικρότερα βάθη, η αγκυροβόληση μεγαλύτερων ή μικρότερων σκαφών, η αλιεία με συρόμενα εργαλεία βυθού και η χρήση εκρητικών και άλλων μέσων παράνομης αλιείας. Τα τελευταία χρόνια προκαλεί όλο και μεγαλύτερη ανησυχία μεταξύ των ειδικών επιστημόνων η εισαγωγή ειδών-εισβολέων, δηλαδή η εισαγωγή στα οικοσυστήματα ειδών που προέρχονται και είναι προσαρμοσμένα σε διαφορετικά θαλάσσια οικοσυστήματα.

Απορρίμματα στις ακτές και υποθαλάσσιες

Διαφορετικά είδη συμβιώνουν στο βυθό Διαφορετικά είδη συμβιώνουν στο βυθό «χωματερές»

Οι λειμώνες της ποσειδωνίας, όμως, φιλοξενούν και μεγάλες ποσότητες απορριμμάτων. Μελέτες καταδεικνύουν το μέγεθος του προβλήματος και ενοχοποιούν το πλαστικό ως τον κύριο και πιο κοινό υπεύθυνο της ρύπανσης των ακτών, της θάλασσας και του βυθού. Ψαράδες έχουν αναφέρει αυξημένες ποσότητες πλαστικών απορριμμάτων στο θαλάσσιο πυθμένα της ανατολικής Μεσογείου, όπου το ποσοστό του πλαστικού παρουσίασε αύξηση από 0,7% των ολικών απορριμμάτων το 1975 σε 36% το 1993.

Περίπου το 80% των απορριμμάτων ξεβράζεται στην παραλία, παρασέρνεται από τους ανέμους ή σκοπίμως εγκαταλείπεται στις ακτές, αλλά μια σημαντική ποσότητα βυθίζεται και «κάθεται στο βυθό».

Το πλαστικό δεν αποδομείται εντελώς ποτέ, με τον καιρό όμως σχηματίζει όλο και μικρότερα κομμάτια και ίνες, τα οποία συνιστούν σημαντική απειλή για θαλάσσια πουλιά και ζώα. Ενα πλαστικό μπουκάλι σόδας 1 λίτρου μπορεί να διαπαστεί σε τόσα κομμάτια ώστε να αφήνει ένα κομμάτι του σε κάθε μίλι παραλίας σε όλο τον κόσμο, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε ο C. Moore σε συνέδριο στη Σάντα Μπάρμπαρα (ΗΠΑ) τον Οκτώβριο του 2002.

Οι θαλάσσιες χελώνες κινδυνεύουν από τις πλαστικές σακούλες, τα εγκαταλειμμένα εργαλεία και λογής αντικείμενα που απορρίπτονται στη θάλασσα Οι θαλάσσιες χελώνες κινδυνεύουν από τις πλαστικές σακούλες, τα εγκαταλειμμένα εργαλεία και λογής αντικείμενα που απορρίπτονται στη θάλασσα Τα απορρίμματα αποτελούν απειλή για τους θαλάσσιους οργανισμούς, καθώς αυτοί είτε παγιδεύονται σ' αυτά είτε τα τρώνε. Η παγίδευση μπορεί να τραυματίσει τους οργανισμούς, να βλάψει την ικανότητα κίνησής τους ή να τα πνίξει. Η παγίδευση ψαριών και θαλάσσιων θηλαστικών σε πλαστικές σακούλες και σε εγκαταλειμμένα αλιευτικά εργαλεία αποτελεί μια σημαντική απειλή για τη ζωή στη θάλασσα. Πουλιά, θαλάσσιες χελώνες και θαλάσσια θηλαστικά μπορεί να καταπιούν πλαστικά σφαιρίδια, συσκευασίες φαγητών και πλαστικές σακούλες που επιπλέουν ή κάθονται στο βυθό, με αποτέλεσμα να επιδρούν αρνητικά στην ικανότητά τους να φάνε, να αναπνεύσουν και να κολυμπήσουν. Τουλάχιστον 1.000.000 πουλιά πεθαίνουν κάθε χρόνο από πλαστικά και άλλα σκουπίδια που καταλήγουν στο περιβάλλον. Οι θαλάσσιες χελώνες συχνά καταναλώνουν πλαστικές σακούλες νομίζοντας ότι είναι μέδουσες. Πολλές είναι οι μαρτυρίες ψαράδων στις διάφορες εκστρατείες του Δικτύου ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS που αναφέρουν ότι στα εντόσθια ειδών, όπως ο ξιφίας και ο ροφός, έχουν βρει απορρίμματα, κυρίως πλαστικά. Μάλιστα, ψαράς από την Κεφαλονιά ανέφερε ότι στα μέσα της δεκαετίας του '90 είχε πιάσει ροφό, ο οποίος είχε καταπιεί δοχείο ορυκτελαίων. Στα μέσα της δεκαετίας του '90 βρέθηκε στον Σαρωνικό από ανθρώπους του Συλλόγου Προστασίας Θαλάσσιας Χελώνας νεκρή μια πολύ σπάνια χελώνα Μήδας, που είχε καταπιεί πλαστικές σακούλες συνολικής επιφάνειας 10 τ.μ. Ανθρωποι του Δικτύου ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS έχουν καταγράψει γερανό να μαδάει πλαστική σακούλα από λιπάσματα και να ταΐζει με κομματάκια πλαστικού τα μικρά του. Πριν από μερικά χρόνια μικρό χελωνάκι Caretta caretta βρέθηκε νεκρό μέσα σε πλαστική σακούλα κοντά στην Κρήτη.

Σύμφωνα με τον Laist (1997), το πλαστικό έχει αναφερθεί ότι επηρεάζει 267 είδη παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένου του 86% ειδών θαλάσσιων χελωνών, 44% όλων των ειδών θαλασσοπουλιών και 43% όλων των ειδών θαλάσσιων θηλαστικών. Από τότε που συντάχθηκε η λίστα αυτή έχουν αναφερθεί και περισσότερο ευαίσθητα είδη, συμπεριλαμβανομένης της φάλαινας Orcinus orca και του λευκόρυγχου δελφινιού (Lagenorhynychus albirostris) και ενός βόρειου είδους φάλαινας (Hyperodon ampullatus) (Baird & Hooker, 2000).

ΤΟ ΔΙΚΤΥΟ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ «ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ» ΚΑΙ ΤΟ «ΓΕΩΤΡΟΠΙΟ»

1-31 Μαΐου 2009 καθαρίστε τις ακτές και το βυθό της Μεσογείου

Η καμπάνια του Δικτύου ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS για τον εθελοντικό καθαρισμό των ακτών που υλοποιείται σε συνεργασία με την «Ελευθεροτυπία» και το «γεωτρόπιο» έχει ευαισθητοποιήσει μεγάλο ποσοστό της ελληνικής κοινωνίας.

Τι γίνεται, όμως, όταν το πρόβλημα είναι «καλά κρυμμένο»; Τι γίνεται με τα απορρίμματα και τα απόβλητα που καταλήγουν στο βυθό της θάλασσας;

Γι' αυτόν το λόγο η φετινή καμπάνια (1 έως 31 Μαΐου) ακτών επεκτείνεται και στο βυθό της θάλασσας. Και μάλιστα θα φτάσουμε σε μεγάλα βάθη με το βαθυσκάφος (υποβρύχιο κατευθυνόμενο όχημα) του Εργαστηρίου Θαλάσσιας Γεωλογίας και Φυσικής Ωκεανογραφίας του Πανεπιστημίου Πατρών, με επιστημονικό υπεύθυνο τον αναπληρωτή καθηγητή δρ Γ. Παπαθεοδώρου και την επιστημονική συνεργασία της Στ. Κορδέλλα, για να μεταφέρουμε στην επιφάνεια τις εικόνες από απορρίμματα στο βυθό της θάλασσας. Το συγκεκριμένο όχημα έχει ήδη κάνει καταδύσεις για την ανάδειξη του προβλήματος. Η κινηματογράφηση της επιφάνειας του πυθμένα στο βόρειο τμήμα της υφαλοκρηπίδας των Ιονίων νήσων και ειδικότερα μεταξύ Κέρκυρας-Ηγουμενίτσας και Λευκάδας-Κεφαλληνίας έδειξε την παρουσία σημαντικού αριθμού σκουπιδιών. Συγκεκριμένα, κατά μήκος μιας κατάδυσης και σε βάθη από 40 έως 270 μ. εντοπίστηκαν τουλάχιστον 15 αντικείμενα, όπως σιδερένια βαρέλια, ελαστικά αυτοκινήτων, πλαστικές φιάλες, είδη συσκευασίας και κουτιά αλουμινίου. Στο στενό Ρίου-Αντιρρίου, κατά μήκος μιας διαδρομής 500 μ., εντοπίστηκαν 20 αντικείμενα, όπως πλαστικές καρέκλες, ελαστικά αυτοκινήτων, αλουμινόκουτα, είδη συσκευασίας και πλαστικές φιάλες.

Στη φετινή εκστρατεία «Καθαρίστε τη Μεσόγειο 2009» του Δικτύου ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ SOS (1-31 Μαΐου) και σε συνεργασία με τη δρ Χ. Καραπαναγιώτη, λέκτορα Περιβαλλοντικής Χημείας, στο Τμήμα Χημείας Πανεπιστημίου Πατρών, θα πραγματοποιηθεί και ένα πιλοτικό πρόγραμμα με στόχο τον εντοπισμό και τη μελέτη μιας ειδικής κατηγορίας απορριμμάτων, των «πλαστικών σφαιρίδιων», που βρίσκονται σε τεράστιες ποσότητες, κυρίως στις ακτές αλλά και μέσα στη θάλασσα και το βυθό. Κάποιος που δεν γνωρίζει τη μορφή τους, πολύ φυσιολογικά θα υπέθετε ότι είναι μικρά πετραδάκια στην παραλία, και αυτό είναι που κάνει τον εντοπισμό τους πιο δύσκολο, αλλά αναγκαίο. Τα πλαστικά σφαιρίδια προσροφούν τοξικά χημικά, συμπεριλαμβανομένου DDT και PCBs, σε επίπεδα 1.000.000 φορές πάνω από τα επίπεδα που εντοπίζονται στο νερό. Συνεπώς, τα θαλάσσια ζώα που τα καταναλώνουν συγκεντρώνουν στον οργανισμό τους τεράστιες ποσότητες τοξικών, οι οποίες μέσω της τροφικής αλυσίδας μπορούν να επηρεάσουν και άλλα είδη και φυσικά τον άνθρωπο.

Βέβαια, χαριτολογώντας, υπάρχει και η άλλη όψη του νομίσματος: μερικά ζώα φαίνεται να εκμεταλλεύονται την παρουσία απορριμμάτων στο βυθό της θάλασσας, χρησιμοποιώντας τα για να κάνουν τη φωλιά τους. Για παράδειγμα, το καβούρι-ερημίτης έχει παρατηρηθεί ότι τα τελευταία 20 χρόνια χρησιμοποιεί μικρά αντικείμενα, όπως καπάκια από πλαστικά μπουκάλια, αντί για κελύφη από κοχύλια, εξαιτίας της μείωσης των πληθυσμών των τελευταίων. Επιπροσθέτως, πολλά ψάρια χρησιμοποιούν εγκαταλειμμένους σωλήνες για φράχτες, χταπόδια χρησιμοποιούν δοχεία για φωλιά και άλλα ασπόνδυλα εποικούν πάνω σε λάστιχα. Το 1973 αναφέρθηκε περίπτωση εδραίου πολύχαιτου (δημιουργούν ασβεστολιθικούς σωλήνες τους οποίους χρησιμοποιούν ως φωλιά) στις εκβολές του ποταμού Severn (το μακρύτερο ποτάμι της Μ. Βρετανίας), ο οποίος είχε μάθει να χρησιμοποιεί πλαστικά σφαιρίδια προκειμένου να κατασκευάσει το σωλήνα του.

Η ανεξάντλητη «ρυποχωρητικότητα» της θάλασσας είναι μια λανθασμένη άποψη που επικρατεί από την αρχαιότητα έως και τις ημέρες μας. Το γεγονός ότι τα σκουπίδια του βυθού δεν είναι άμεσα ορατά δυσκολεύει το έργο της ευαισθητοποίησης πολιτών και φορέων. Παρ' όλα αυτά αρχίζει να εκδηλώνεται ενδιαφέρον προς την ανάγκη για εξυγίανση του βυθού και διατήρηση της βιοποικιλότητάς του, καθώς σταδιακά γίνεται φανερή η τεράστια σημασία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων στην ποιότητα ζωής και του ίδιου του ανθρώπου.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Ταξίδι
Με λέξεις-κλειδιά
Περιβάλλον & οικολογία