Έντυπη Έκδοση

Καλοκαιρινές αποδράσεις με ένα επιστημονικό βιβλίο

Η επιστήμη με μπικίνι ή τόπλες

Η συστηματική χρήση δυσνόητων μαθηματικών εργαλείων και ειδικών όρων κατά τη διατύπωση των νέων επιστημονικών ιδεών αποτελεί σοβαρό εμπόδιο για την ιδιοποίηση της επιστημονικής γνώσης από το ευρύτερο καλλιεργημένο κοινό. Εξ ου και η διαδεδομένη προκατάληψη ότι οι επιστημονικές ιδέες είναι «δύσκολες», «σκοτεινές» ή, ακόμη χειρότερα, «βαρετές». Ειδικά για την περίοδο των καλοκαιρινών διακοπών, κάθε επιστημονικό ανάγνωσμα είθισται να θεωρείται «αυστηρώς ακατάλληλο».

Τα βιβλία που επιλέξαμε από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή ελπίζουμε να σας πείσουν για το ακριβώς αντίθετο: ένα καλογραμμένο εκλαϊκευτικό επιστημονικό βιβλίο, όχι μόνο δεν αποτελεί απειλή για τις καλοκαιρινές μας διακοπές, αλλά ενδεχομένως μας επιτρέπει να αποδράσουμε από τη συνήθως αφόρητη ρουτίνα των καλοκαιρινών «απολαύσεων». Υιοθετώντας άλλοτε έναν αυστηρό επιστημονικό λόγο κι άλλοτε όχι -είτε δηλαδή με μπικίνι είτε τόπλες- τα συγκεκριμένα βιβλία μάς επιτρέπουν να βουτήξουμε άφοβα στον ωκεανό της σύγχρονης γνώσης.

G. Μ. Edelman & G. Tononi

Το σύμπαν της συνείδησης:

πώς η ύλη γίνεται φαντασία

ΜΤΦΡ.: Βασιλική Βοκάκη

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, ΣΕΛ. 450, 26 ευρώ .

Η σχεδόν μαγική ικανότητά μας να δημιουργούμε εσωτερικές αναπαραστάσεις των όσων αντιλαμβανόμαστε ή των όσων βιώνουμε, δηλαδή το αίνιγμα της συνείδησης, έχει απασχολήσει ανά τους αιώνες τα καλύτερα μυαλά του είδους μας. Μόνο, όμως, τις τελευταίες δεκαετίες η επιστημονική έρευνα κατάφερε να ρίξει κάποιο φως στις νευροψυχολογικές και βιολογικές προϋποθέσεις αυτής της μοναδικής ικανότητας.

Στο παρόν βιβλίο δύο από τους πιο διαπρεπείς σήμερα νευροεπιστήμονες, ο βραβευμένος με Νόμπελ νευροβιολόγος G. Μ. Edelman και ο επιφανής νευροψυχίατρος G. Tononi υποστηρίζουν την άκρως προκλητική άποψη ότι η μελέτη του εγκεφάλου και της εξέλιξής του είναι βέβαια η αναγκαία, αλλά όχι και η ικανή συνθήκη για την κατανόηση της συνείδησης και των άλλων ανώτερων νοητικών λειτουργιών. Οπως δηλώνουν ρητά «...δεν θεωρούμε πως η συνείδηση σε όλο της το εύρος προκύπτει αποκλειστικά από τον εγκέφαλο, αφού πιστεύουμε ότι πολλές ανώτερες εγκεφαλικές λειτουργίες προϋποθέτουν αλληλεπιδράσεις τόσο με το φυσικό περιβάλλον όσο και με άλλα άτομα». Οι Μ. Edelman και G. Tononi σε αυτό το βιβλίο τους επιχειρούν ένα τολμηρό άνοιγμα σε πολλά αναπάντητα μέχρι σήμερα ερωτήματα: Πώς προκύπτει η συνείδηση από τη λειτουργία των παντελώς ασυνείδητων νευρωνικών ομάδων του εγκεφάλου;

Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε τις ποιοτικές διαφορές των υποκειμενικών αισθημάτων που προκαλούνται από κοινά φυσικά αίτια; Τέλος, πώς η ύλη του εγκεφάλου μπορεί να παράγει την «αιθέρια» φαντασία;

Jonah Lehrer

Ο Προυστ ήταν νευροεπιστήμονας

ΜΤΦΡ.: Γιάννης Δήμας

ΑΒΓΟ. ΣΕΛ. 318, 20 ευρώ .

Το πολυσυζητημένο βιβλίο του Τζόνα Λέρερ, νευροεπιστήμονα του Πανεπιστημίου Columbia των ΗΠΑ και ερευνητή στο εργαστήριο του νομπελίστα Ερικ Καντέλ, δεν απογοητεύει καθόλου τον αναγνώστη σε σχέση με τις προσδοκίες που γεννά ο προκλητικός τίτλος του. Στις σελίδες του ο αναγνώστης θα βρει μια γοητευτική, αλλά και υψηλού επιπέδου εκλαΐκευση των αναζητήσεων της σύγχρονης νευροαισθητικής.

Αναλύοντας το πρωτοποριακό έργο ενός ζωγράφου, ενός ποιητή, ενός σεφ, ενός μουσικοσυνθέτη και μερικών συγγραφέων, ο Τ. Λέρερ καταφέρνει να δείξει ότι καθένας από αυτούς τους μεγάλους καλλιτέχνες είχε ανακαλύψει, λίγο-πολύ διαισθητικά, κάποια θεμελιώδη πτυχή της λειτουργίας του ανθρώπινου νου, και μάλιστα πολύ πριν αυτές διατυπωθούν ρητά από την επιστήμη της εποχής τους. Ετσι, για παράδειγμα, μέσα από τις σελίδες του βιβλίου μαθαίνουμε ότι ο Προυστ αποκάλυψε πρώτος την αναξιοπιστία της ανθρώπινης μνήμης, ενώ η Τζορτζ Ελιοτ περιέγραψε την εξαιρετική πλαστικότητα του εγκεφάλου και ο Σεζάν ανακάλυψε άγνωστες πτυχές της ανθρώπινης όρασης.

Τελικά, το συγκεκριμένο βιβλίο δεν καταφέρνει μόνο να αναδείξει την πνευματική ατμόσφαιρα που απαιτείται για τη γέννηση κάθε δημιουργικής πράξης, αδιάφορο αν πρόκειται για επιστημονική ή καλλιτεχνική· κυρίως μας αποκαλύπτει ότι ο ανθρώπινος νους είναι φτιαγμένος από την ύλη των ονείρων. Μήπως η προαιώνια αντιδικία της τέχνης με την επιστήμη αποδειχτεί ότι είναι μόνο μια ψευδαίσθηση;

Gino Segre

Ο Φάουστ στην Κοπεγχάγη:

η κβαντική ψυχή της φυσικής

ΜΤΦΡ.: Κώστας Σίμος

ΤΡΑΥΛΟΣ. ΣΕΛ. 444, 23 ευρώ .

Βρισκόμαστε στην Ευρώπη το 1932, μια κοινωνικά και ιστορικά δραματική εποχή, που ωστόσο δεν έχει ακόμη αναδείξει όλες τις σκοτεινές πτυχές της.

Για τη φυσική, πάντως, είναι μια εξαιρετικά δημιουργική περίοδος. Τη χρονιά αυτή επτά ιδιοφυείς θεωρητικοί φυσικοί, έξι άνδρες και μία γυναίκα, πρωταγωνιστούν στο καθιερωμένο ετήσιο «Φεστιβάλ Μπορ», μια υψηλότατου επιπέδου επιστημονική συνάντηση θεωρητικής φυσικής, που από το 1922 διοργανώνεται ανελλιπώς κάθε χρόνο στο Ινστιτούτο Μπορ στην Κοπεγχάγη. Μια μοναδική ευκαιρία για την ανάπτυξη της κβαντικής επανάστασης στη φυσική, αλλά και μια αφορμή για διασκέδαση, για ποτό και για διαμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων ανάμεσα στους παλαιότερους και τους νεότερους κβαντικούς επαναστάτες.

Τη χρονιά αυτή ήταν η επέτειος των εκατό χρόνων από το θάνατο του Γκέτε, και έτσι σε όσους συμμετείχαν στη συνάντηση παρουσιάστηκε μια παρωδία του Φάουστ, όπου η αιώνια διαπάλη του καλού και του κακού ενσαρκώνεται στη διαμάχη των κλασικών και των πρωτοποριακών ερμηνειών της μικροφυσικής. Με αφορμή αυτό το πραγματικό περιστατικό, ο Gino Segre, διάσημος καθηγητής φυσικής και αστρονομίας στις ΗΠΑ και πολύ αξιόλογος συγγραφέας, έχει την ευκαιρία να ξεδιπλώσει για χάρη του αναγνώστη τον περίπλοκο θεωρητικό αλλά και ανθρώπινο ιστό της κβαντικής επανάστασης κατά το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα. Ενα εκπληκτικό βιβλίο, που καταγίνεται συστηματικά με την ανθρώπινη πλευρά της επιστήμης και όχι μόνο με τις αφηρημένες επιστημονικές θεωρίες.

R. Porter & Μ. Teich (επιμέλεια)

Σεξουαλικότητα: Γνώση & Επιστήμη

ΜΤΦΡ.: Ελένη Παγκαλιά

ΠΟΛΥΤΡΟΠΟ, ΣΕΛ. 447, 36 ευρώ .

Στο συλλογικό αυτό έργο, το οποίο επιμελήθηκαν οι R. Porter & Μ. Teich, ερευνητές από διαφορετικούς κλάδους δεν αρκούνται στην ιστορική διερεύνηση του σεξ και της σεξουαλικότητας, αλλά επιχειρούν μια εννοιολογική ανασυγκρότηση των απόψεων και των γνώσεων γύρω από το σεξ, κυρίως, όμως, των επιστημολογικών ή και κοινωνικών προϋποθέσεων αυτής της επικίνδυνης γνώσης. Και ασφαλώς παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον -επιστημονικό και κοινωνιολογικό- το ποιες συγκεκριμένες γνωσιολογικές προϋποθέσεις ή προκαταλήψεις επέτρεψαν τη συγκρότηση του λόγου περί του σεξ, καθώς και των διαφορετικών σεξουαλικών πρακτικών από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Πράγματι, από το έργο του Φουκό και μετά, πλήθος μελετών επιχείρησαν να διαφωτίσουν το πώς μια τόσο ιδιωτική πρακτική μπόρεσε και μπορεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής έρευνας. Πώς η σύγχρονη σεξολογία έχει καταφέρει στις μέρες μας να μετατρέψει την «ιδιωτική» κρεβατοκάμαρα σε εργαστήριο «αντικειμενικής» μελέτης; Στα κείμενα αυτής της ανθολογίας εξετάζονται επίσης μια σειρά από πολύ σοβαρά ερωτήματα: Πόσο επιθυμητή ήταν σε διαφορετικές κοινωνίες ή εποχές η γνώση γύρω από τα ερωτικά ζητήματα; Ποιος είχε το δικαίωμα να κατέχει αυτή τη γνώση και πώς τη διαχειριζόταν; Γιατί στις μέρες μας το σεξ έχει αποσυνδεθεί από την αναπαραγωγή και το βιολογικό φύλο; Και ποιες συνέπειες έχει αυτός ο μεταμοντέρνος ναρκισσισμός;

Michio Kaku

Η φυσική του ανέφικτου

ΜΤΦΡ.: Γιώργος Χρηστίδης

ΑΒΓΟ, ΣΕΛ. 434, 27 ευρώ .

Αραγε θα καταφέρουμε ποτέ να κατασκευάσουμε διαστημόπλοια ικανά να ταξιδεύουν ταχύτερα από το φως; Η τηλεπάθεια και η ψυχοκίνηση ανήκουν στο πεδίο τής παρα- και της υπερ-φυσικής ή μήπως, αντίθετα, αποτελούν νόμιμο αντικείμενο της φυσικής; Θα υπάρξει ποτέ μια μηχανή ανάγνωσης της σκέψης; Θα έρθουμε ποτέ σε επαφή με εξωγήινους πολιτισμούς; Αυτά είναι μόνο μερικά από τα προκλητικά ερωτήματα στα οποία επιχειρεί να απαντήσει το τελευταίο βιβλίο του διάσημου Αμερικανού φυσικού Μιτσίο Κάκου. Η απάντηση ενός σοβαρού και καταξιωμένου επιστήμονα, όπως ο συγγραφέας, σε τέτοια ερωτήματα, θα έπρεπε να θεωρείται δεδομένη, και προφανώς αρνητική: η επιστήμη δεν θα πρέπει ποτέ να συγχέεται με την επιστημονική φαντασία! Παρ' όλα αυτά, ο Μιτσίο Κάκου δεν χάνει ευκαιρία να μας υπενθυμίζει ότι ανέκαθεν στην επιστήμη τα όρια μεταξύ εφικτού και ανέφικτου ήταν απολύτως σχετικά και μάλλον ασαφή. Γράφει: «Κάτι που είναι ανέφικτο σήμερα, άραγε θα παραμείνει ανέφικτο για αιώνες ή και για ένα εκατομμύριο χρόνια;». Αρκετά εύλογη ερώτηση, αν σκεφτεί κανείς πόσα εντελώς «ανέφικτα», κατά το παρελθόν, τεχνολογικά θαύματα πραγματοποιήθηκαν και σχεδόν καθημερινά πραγματοποιούνται χάρη στις διάφορες τεχνολογικές και επιστημονικές επαναστάσεις. Ισως η μοναδική σοβαρή επιφύλαξη σε τέτοιες διανοητικές ακροβασίες θα είχε να κάνει με το αν μετά από ένα εκατομμύριο χρόνια θα εξακολουθεί να υπάρχει ανθρωπότητα για να υλοποιήσει αυτά ή άλλα ανέφικτα όνειρα. Ευτυχώς το βιβλίο του λαμπρού θεωρητικού φυσικού δεν εξαντλείται σε αυτές τις ακραίες περιπτώσεις, αλλά εξετάζει διάφορες ασυνήθιστες ιδέες, τις οποίες αντλεί από την επιστημονική φαντασία, για να διευρύνει τις υπερβολικά «ρεαλιστικές» αλλά και ασφυκτικά περιοριστικές νοητικές μας αντιλήψεις.

Clifford Α. Pickover

Μαύρες Τρύπες: οδηγός για ταξιδιώτες

ΜΤΦΡ.: Παναγιώτης Παπασπύρου

ΚΕΔΡΟΣ, ΣΕΛ. 272, 17 ευρώ .

Εδώ και δεκαετίες οι μαύρες τρύπες κεντρίζουν, όχι μόνο το ενδιαφέρον των ειδικών (αστροφυσικών και κοσμολόγων), αλλά και τη φαντασία των μη ειδικών. Αυτά τα ερεβώδη αντικείμενα αποτελούσαν αρχικά προϊόντα της αχαλίνωτης ανθρώπινης φαντασίας. Ο ίδιος ο Αϊνστάιν το 1939 πίστευε ότι είχε «αποδείξει» οριστικά την αδυναμία σχηματισμού τέτοιων παράλογων κοσμολογικών δομών. Δυστυχώς για τον Αϊνστάιν, όλες οι μετέπειτα παρατηρήσεις και κοσμολογικές θεωρίες οδήγησαν στην ανακάλυψη χιλιάδων μαύρων τρυπών στο Διάστημα! Γιατί, όμως, ο Αϊνστάιν αντιπαθούσε αυτά τα σκοτεινά αντικείμενα και γιατί είναι τόσο μαύρα; Η πιο αποδεκτή σήμερα απάντηση είναι ότι πρόκειται για αντικείμενα των οποίων η ταχύτητα διαφυγής ισούται με την ταχύτητα του φωτός· και αφού η ταχύτητα του φωτός είναι η μέγιστη δυνατή ταχύτητα, οτιδήποτε εισέρχεται σε μια μαύρη τρύπα δεν μπορεί να εξέλθει από αυτή. Στο βιβλίο αυτό ο C.Α. Pickover, γνωστός εκλαϊκευτής της επιστήμης, ανέλαβε να μας ξεναγήσει στον παράδοξο κόσμο των μαύρων τρυπών. Κάθε κεφάλαιο ξεκινά με έναν διάλογο ανάμεσα σε δύο μελλοντικούς αστρικούς εξερευνητές, που επιχειρούν να διερευνήσουν τη δομή, τη φύση και τη γαλαξιακή λειτουργία μιας μαύρης τρύπας. Με το τέχνασμα αυτό καταφέρνει να μεταφέρει στον αναγνώστη όλα όσα γνωρίζουμε και συνεπώς και όσα δεν γνωρίζουμε για τη μικροφυσική δομή και τη μακροσκοπική λειτουργία αυτών των αινιγματικών αντικειμένων.

Roy Sorensen

Μια σύντομη ιστορία του παράδοξου: η φιλοσοφία και οι λαβύρινθοι του νου

ΜΤΦΡ.: Ασπασία Γολέμη

ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ, ΣΕΛ. 461, 25 ευρώ .

Αν ορίσουμε ως «παράδοξο» μια πρόταση που, ενώ φαίνεται λογική, οδηγεί είτε σε μη αποδεκτά (από τον κοινό νου) είτε σε αντιφατικά (για τη Λογική) συμπεράσματα, τότε θα πρέπει να ομολογήσουμε ότι τα παράδοξα αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα κάθε σύνθετης ανθρώπινης σκέψης.

Αυτό το εξαιρετικά δυσάρεστο γεγονός επιβεβαιώνεται και από την ανάγνωση του παρόντος βιβλίου του Ρόι Σόρενσεν, επιφανούς Αμερικανού φιλοσόφου. Χάρη σε έναν ευτυχή συνδυασμό της απλής, αλλά ακριβούς γλώσσας με την ευχάριστη και ευφυή περιγραφή των διασημότερων παραδόξων στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης, ο συγγραφέας μάς προσφέρει μια συνοπτική αλλά ακριβή ιστορία του παράδοξου από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Καθένα από τα είκοσι τέσσερα κεφάλαια του βιβλίου εμφανίζει ένα κλασικό παράδειγμα παράδοξου συλλογισμού μέσα από την ιστορία του κορυφαίου στοχαστή (μαθηματικού ή φιλοσόφου), που πρώτος το διατύπωσε ή το κωδικοποίησε. Αντίθετα με ό,τι ισχυρίζεται ο Αγιος Αυγουστίνος, η καλύτερη απάντηση στο φαινομενικά παράδοξο ερώτημα « Τι έκανε ο Θεός πριν δημιουργήσει τον κόσμο», δεν είναι «Ετοίμαζε την κόλαση για τους ανθρώπους που θέτουν τέτοιες ερωτήσεις». Η αναγνώριση και η διερεύνηση των παραδόξων -πραγματικών ή φαινομενικών- υπήρξε ανέκαθεν ευλογία για την ανθρώπινη σκέψη, η οποία μόνο έτσι ανακαλύπτει τα όρια και τις αντινομίες της ανθρώπινης Λογικής.

Paul Thagard

Νους: εισαγωγή στη γνωσιακή επιστήμη

ΜΤΦΡ.: Μαρίνα Ζερίτη

ΠΟΛΥΤΡΟΠΟ, ΣΕΛ. 299, 23 ευρώ .

Κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1960 στις ΗΠΑ άρχισε να κυκλοφορεί, σχεδόν από στόμα σε στόμα, μεταξύ των ειδικών η έκφραση «Γνωσιακή Επιστήμη» (Cognitive Science), για να περιγράψει ένα πρωτόγνωρο διεπιστημονικό πεδίο έρευνας. Και πιο συγκεκριμένα, τη δυνατότητα δημιουργίας ενός διεπιστημονικού κλάδου που θα επιχειρούσε να κατανοήσει επιστημονικά -δηλαδή αντικειμενικά και όχι πλέον υποκειμενικά ή ενδοσκοπικά- την ίδια μας την ικανότητα να σκεφτόμαστε και να κατανοούμε τον εαυτό μας και τον κόσμο που μας περιβάλλει. Μέσα σε μια δεκαετία αυτές οι πρώτες προσπάθειες ενοποίησης έμελλε να εκκολάψουν ένα πολύ ισχυρό ερευνητικό πρόγραμμα αναγνωρισμένο από τα περισσότερα σημαντικά πανεπιστήμια, με τα δικά του ερευνητικά κέντρα και ειδικά έντυπα. Ο,τι μέχρι χθες ήταν ένα άπιαστο όνειρο εμφανίζεται πλέον ως ρεαλιστική προοπτική. Οι πρώτες ανησυχίες θα μετατραπούν σε πραγματικό «πυρετό αναζήτησης του χρυσού της νόησης» και ο ανθρώπινος νους θα γίνει το ιερό Γκράαλ της νέας επιστήμης και τεχνολογίας της γνώσης. Το βιβλίο του Ρ. Thagard αποτελεί μια εξαιρετικά καλογραμμένη και συστηματική παρουσίαση όλων σχεδόν των επιτευγμάτων των επιμέρους γνωσιακών επιστημών (τεχνητή νοημοσύνη, γλωσσολογία, νευροεπιστήμες, φιλοσοφία του νου) τα τελευταία σαράντα χρόνια. Και μολονότι δεν υπάρχει ακόμη ένα κοινά αποδεκτό πλαίσιο ικανό να ενοποιήσει όλες αυτές τις επιμέρους επιστήμες, η γνωσιακή προσέγγιση έχει παίξει σημαντικό ρόλο στη μετατροπή τού μέχρι χθες άλυτου μυστηρίου του ανθρώπινου νου σε πρώτης τάξεως επιλύσιμο επιστημονικό πρόβλημα.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Επιστήμη & Τεχνολογία
Με λέξεις-κλειδιά
Λογοτεχνία