Έντυπη Έκδοση

Αλλος κλαίει και άλλος γελάει

Η αδιαφανής αγχολυτική και ιαματική λειτουργία των ανθρώπινων μειδιαμάτων και των δακρύων

Στο ζωικό βασίλειο υπάρχουν αναρίθμητες αξιοπερίεργες και ανεξήγητες συμπεριφορές, καμία όμως από αυτές δεν συγκρίνεται με το ανθρώπινο κλάμα ή το γέλιο, που δικαίως θεωρούνται οι πιο αινιγματικές εκδηλώσεις του ανθρώπινου συναισθηματικού-νοητικού κόσμου. Πράγματι, τόσο το σαρδόνιο μειδίαμα ή το ηχηρό γέλιο όσο και ο γοερός θρήνος μετά δακρύων παίζουν αποφασιστικό επικοινωνιακό ρόλο στην κοινωνική μας ζωή. Γιατί όμως μόνο οι άνθρωποι, μεταξύ όλων των ζώων, μπορούν να εξωτερικεύουν τη χαρά τους με το γέλιο και τη λύπη ή την απελπισία τους με ποταμούς δακρύων; Και ποια είναι η βιολογική προέλευση και η ψυχολογική λειτουργία αυτών των πολύ ιδιαίτερων εκδηλώσεων του ανθρώπινου ψυχισμού; Οι απαντήσεις της σύγχρονης επιστήμης σε αυτά τα θεμελιώδη, για την ανθρώπινη αυτογνωσία, ερωτήματα ούτε προφανείς είναι ούτε, βέβαια, μονοδιάστατες

Την προηγούμενη Κυριακή τα δύο τρίτα του εκλογικού σώματος της χώρας μας πανηγύρισαν για τη συντριβή τού μέχρι χθες κυβερνώντος κόμματος, ενώ περίπου το ένα τρίτο των ψηφοφόρων, οπαδοί και στελέχη της Ν.Δ., βίωσε με μεγάλη οδύνη την εκλογική αποτυχία. Μάλιστα, οι εκδηλώσεις της χαράς ή της θλίψης ήταν εμφανώς ανεξέλεγκτες, ακόμη και μεταξύ των πιο έμπειρων πολιτικών: στις οθόνες των τηλεοράσεών μας εναλλάσσονταν τα περιχαρή πρόσωπα των νικητών με τα αξιολύπητα πρόσωπα των ηττημένων.

Πώς εξηγείται, άραγε, αυτή η πασιφανής αδυναμία των συνήθως ψυχρών και έμπειρων πολιτικών να ελέγξουν την εξωτερίκευση τέτοιων προσωπικών συναισθημάτων, μολονότι η αποκάλυψή τους είναι πολιτικά καταστροφική τόσο για τους ίδιους όσο και για το κόμμα τους;

Από την άλλη πλευρά, η χαρά και η θλίψη, το γέλιο και το κλάμα συνοδεύουν σταθερά και αμετάκλητα όλα τα στάδια της ανθρώπινης ανάπτυξης. Ερχόμαστε στον κόσμο με ένα κλάμα και με το κλάμα, ελλείψει άλλου επικοινωνιακού μέσου, δηλώνουν τα νεογέννητα τις ανάγκες τους. Πολύ πριν μάθουν να γελάνε ή να μιλάνε, τα βρέφη στέλνουν διάφορα μηνύματα μέσω του επίμονου κλάματος: με αυτό εκδηλώνουν την ανάγκη τους για τροφή, τον πόνο ή την ενόχλησή τους, τη διαμαρτυρία τους επειδή νιώθουν μόνα ή εγκαταλειμμένα από τους γονείς τους. Και οι ταλαίπωροι γονείς μαθαίνουν σταδιακά να ξεχωρίζουν από τις διαβαθμίσεις του κλάματος τις ανάγκες των μωρών. Η αποκωδικοποίηση όμως των βρεφικών μηνυμάτων δεν είναι καθόλου εύκολη υπόθεση, αφού προϋποθέτει ότι οι γονείς κατανοούν και αξιολογούν το στοιχειώδες «λεξιλόγιο» των κλαυθμυρισμών.

Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι οι σύνθετες εκδηλώσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς βασίζονται κατά κανόνα σε απλές ζωικές συμπεριφορές: όπως και τα περισσότερα ζώα, τα ανθρώπινα βρέφη κλαψουρίζουν ή κλαίνε γοερά για να εκφράσουν τον πόνο, τη δυσαρέσκειά τους ή τις στοιχειώδεις ανάγκες τους. Πολύ πριν μάθουν να μιλάνε, να γελάνε και να χειρονομούν, τα παιδιά χρησιμοποιούν το κλάμα για να εκδηλώνουν τις ανάγκες τους. Ισως γι' αυτό τα βρέφη κλαίνε τόσο συχνά. Μόνο μετά τον πρώτο χρόνο ζωής τους η συχνότητα του κλάματος μειώνεται και αρχίζουν να υιοθετούν άλλα, περισσότερο σαφή μέσα επικοινωνίας και έκφρασης των επιθυμιών τους.

Η ανάγκη προσφυγής στο κλάμα μειώνεται με το πέρασμα των χρόνων, αλλά δεν εξαλείφεται ποτέ. Τα πιο σύνθετα συναισθήματα που εμφανίζονται σταδιακά με την ενηλικίωση του ατόμου αποτελούν εκδηλώσεις πιο σύνθετων ατομικών και κοινωνικών αναγκών, που πάνε πέρα από την ικανοποίηση των στοιχειωδών αναγκών. Το γεγονός αυτό δεν ισοδυναμεί καθόλου με εξάλειψη ή υπέρβαση των προγενέστερων εκδηλώσεων της ανθρώπινης φυσιολογίας. Αντίθετα, το κλάμα εξακολουθεί να έχει σημαντικό ρόλο στη ζωή των ενηλίκων, αφού σηματοδοτεί την ένταση των συναισθημάτων που βιώνουν οι ίδιοι ή επιθυμούν να εκφράσουν στους άλλους.

Το αγχολυτικό κοκτέιλ δακρύων

Υστερα από πολυετείς έρευνες γύρω από τη φυσιολογία και τη βιοχημεία των δακρύων, οι ειδικοί κατέληξαν σε ορισμένα σημαντικά συμπεράσματα. Πρώτον, οι άνθρωποι εκκρίνουν τρεις διαφορετικούς τύπους δακρύων, που διαφοροποιούνται ανάλογα με τη λειτουργία και την προέλευσή τους. Υπάρχουν τα λεγόμενα «βασικά» ή «συνεχή» δάκρυα που ενυδατώνουν και καθαρίζουν ασταμάτητα τα μάτια μας. Η πιθανή αδυναμία έκκρισης αυτού του τύπου δακρύων από τους δακρυγόνους αδένες των ματιών έχει σοβαρές συνέπειες και οδηγεί ενδεχομένως σε τύφλωση.

Κατόπιν υπάρχουν τα «αντανακλαστικά» δάκρυα που εκκρίνονται ως απάντηση στον έντονο ερεθισμό, όταν π.χ. εξωτερικοί παράγοντες τραυματίζουν ή ερεθίζουν την επιφάνεια των ματιών μας. Η σκόνη, ο ελαφρύς τραυματισμός ή απλώς... το ξεφλούδισμα κρεμμυδιών είναι κάποια από τα εξωτερικά ερεθίσματα που προκαλούν την παραγωγή των αντανακλαστικών δακρύων.

Τέλος, υπάρχουν και τα μυστηριώδη «συναισθηματικά» δάκρυα. Αυτά τα τελευταία, σε αντίθεση με τους δύο πρώτους τύπους δακρύων που εμφανίζονται σε πολλά είδη ζώων, αποτελούν αποκλειστικό προνόμιο των ανθρώπων. Μόνο αυτός ο τρίτος τύπος δακρύων συνδέεται με τις έντονες και περίπλοκες συναισθηματικές καταστάσεις που εκδηλώνουν οι άνθρωποι! Και όπως ανακάλυψε ο William Η. Frey και η ερευνητική του ομάδα στις ΗΠΑ, τα συναισθηματικά δάκρυα διαφοροποιούνται σημαντικά από τους δύο κοινούς τύπους δακρύων, όχι μόνο ως προς τη λειτουργία αλλά και ως προς τη βιοχημική τους σύσταση.

Πράγματι, χάρη στις πρωτοποριακές έρευνες του W. Frey, έγινε γνωστό ότι τα συναισθηματικά δάκρυα περιέχουν 20-25% περισσότερες πρωτεΐνες, τέσσερις φορές περισσότερο κάλιο και 30% περισσότερο μαγγάνιο. Επιπλέον, περιέχουν πολύ υψηλή συγκέντρωση ορμονών, όπως η αδενοκορτικοτροπίνη (ACTH) που εκκρίνεται σε συνθήκες στρες και η προλακτίνη που ρυθμίζει τους υποδοχείς των νευροδιαβιβαστών στους δακρυγόνους αδένες.

Οπως ισχυρίζεται ο William Frey, «ενδέχεται τα συναισθηματικά δάκρυα να επιλέχθηκαν κατά την ανθρώπινη εξέλιξη επειδή καταπραΰνουν την έντονη συναισθηματική φόρτιση». Στο διάσημο βιβλίο του «Crying: The Mystery of Tears», ο W. Frey προτείνει την περίφημη «ομοιοστατική υπόθεση» σχετικά με τη λειτουργία των δακρύων στον άνθρωπο.

Σύμφωνα με αυτή την ενδιαφέρουσα θεωρία, τα συναισθηματικά δάκρυα, όταν εμφανίστηκαν για πρώτη φορά πριν από εκατομμύρια χρόνια σε κάποιον πρόγονό μας, επιλέχθηκαν και ενισχύθηκαν από τη φυσική επιλογή επειδή συνέβαλαν στην εξάλειψη κάποιων χημικών ουσιών που συσσωρεύονται στον ανθρώπινο οργανισμό όταν βρίσκεται σε καταστάσεις μεγάλης συναισθηματικής πίεσης. Και αυτή η ιδιαίτερα εκτονωτική και εξισορροπητική λειτουργία του κλάματος επιβεβαιώνεται από πλήθος ερευνών. Οπως τονίζει στο βιβλίο του ο διάσημος Αμερικανός βιοχημικός: «Περίπου το 85% των γυναικών και το 73% των ανδρών δηλώνει (σε σχετικές στατιστικές έρευνες) ότι αισθάνεται πολύ καλύτερα μετά από ένα καλό κλάμα. Ενδέχεται λοιπόν να είναι τα ίδια τα δάκρυα που προκαλούν αυτή τη συναισθηματική ευεξία».

Είναι γνωστό από καιρό ότι το παρατεταμένο καθεστώς άγχους (συνεχές επαγγελματικό ή οικογενειακό στρες) μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα: καρδιοαγγειακές παθήσεις, αύξηση της πίεσης του αίματος, μειωμένες ανοσοποιητικές αντιδράσεις, συμπτώματα πρόωρης γήρανσης κ.ά. Συνεπώς θα πρέπει να ευνοήθηκαν εξελικτικά όλοι εκείνοι οι φυσιολογικοί μηχανισμοί που συμβάλλουν στην αντιμετώπιση των καταστάσεων έντονου στρες.

Και όπως απέδειξε ο William Frey, η υψηλή συγκέντρωση προλακτίνης και αδενοκορτικοτροπίνης στα συναισθηματικά δάκρυα δρα αγχολυτικά σε καταστάσεις έντονου στρες. Μάλιστα, κάποιες μετέπειτα έρευνες έδειξαν ότι το κλάμα των γυναικών περιέχει σχεδόν διπλάσια συγκέντρωση προλακτίνης από το κλάμα των ανδρών. Γεγονός που υποτίθεται ότι εξηγεί γιατί οι γυναίκες έχουν την τάση να κλαίνε περισσότερο και συχνότερα από τους άνδρες!

Περιττό να τονίσουμε ότι τέτοιες απλοϊκές «εξηγήσεις» που τείνουν να ανάγουν τα πάντα στη δράση κάποιων σχεδόν «μαγικών» μορίων ή γονιδίων δεν εξηγούν καθόλου τα σύνθετα κοινωνικά και ψυχολογικά αίτια που διαφοροποιούν τη συμπεριφορά των δύο φύλων. Ισως γι' αυτό αρκετοί ερευνητές δεν έχουν καθόλου πεισθεί ότι η πρωταρχική λειτουργία του κλάματος στον άνθρωπο είναι απλώς εκτονωτική ή ομοιοστατική. Αντίθετα, ισχυρίζονται ότι η πρωταρχική λειτουργία ήταν και είναι επικοινωνιακή, αφού το κλάμα συμβάλλει στην κοινοποίηση των ανθρώπινων συναισθημάτων και συνεπώς εξυπηρετεί πρωτίστως κοινωνικές και επικοινωνιακές μας ανάγκες. Με άλλα λόγια, δεν κλαίμε επειδή είμαστε ταραγμένοι, αλλά επειδή προσπαθούμε να συνέλθουμε από ό,τι μας έχει ταράξει. Οι περίπλοκες ανθρώπινες σχέσεις απαιτούν περίπλοκες μορφές επικοινωνίας, και τα δάκρυα, όταν δεν είναι κροκοδείλια, αυτόν ακριβώς τον σκοπό εξυπηρετούν.

Οι άντρες δεν κλαίνε;

Τα συναισθηματικά δάκρυα ενδέχεται να αποτελούν την εξωτερίκευση ψυχικού πόνου, ανακούφισης ή και χαράς. Εναλλακτικά, γεγονός που συμβαίνει κατά κανόνα, μπορεί κάποιος να «κρατά τα πάντα μέσα του», παρατείνοντας σιωπηρά την περίοδο που υποφέρει, χωρίς αυτό να γίνεται φανερό στους άλλους. Και όμως θα μπορούσε θαυμάσια να χαλαρώσει και να επιτρέψει στον εαυτό του να εκδηλώσει σε ένα απελευθερωτικό κλάμα όλα τα αλγογόνα συναισθήματα που βιώνει.

Ωστόσο, αντίθετα με ό,τι μας διδάσκουν από την πιο τρυφερή μας ηλικία, το να κλαίει κάποιος δεν είναι καθόλου δείγμα αδυναμίας. Αντίθετα, μπορεί να αποδειχτεί εξαιρετικά ωφέλιμο για την ψυχοσωματική μας υγεία. Αυτό φαίνεται να επιβεβαιώνεται και από τις πρωτοποριακές έρευνες του Αμερικανού ψυχολόγου Jonathan Rottenberg, ο οποίος εδώ και πολλά χρόνια μελετά αυτό το εξαιρετικά δύσκολο και καυτό αντικείμενο έρευνας.

«Η ικανότητα να κλαίμε αποτελεί συστατικό στοιχείο της ανθρώπινης φύσης μας», υποστηρίζει ο Rottenberg. «Το κλάμα μάς συνοδεύει σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας, από τη βρεφική ηλικία μέχρι τις πιο σημαντικές στιγμές μας ως ενήλικα άτομα, όπως γάμοι, γεννήσεις, θρήνος για τον θάνατο κάποιου αγαπημένου πρόσωπου». Και προσθέτει ότι δεν υπάρχει επαρκής ιατρική βιβλιογραφία επειδή όλες οι έρευνες επικεντρώνονταν κυρίως στο παιδικό κλάμα. Ετσι αποφάσισε να διερευνήσει αν το κλάμα έχει ευεργετικές συνέπειες και σε μεγαλύτερες ηλικίες. Την έρευνα αυτή πραγματοποίησε σε συνεργασία με τους Lauren Bylsma και Ad Vingerhoets, δύο ερευνητές που εργάζονται στο Πανεπιστήμιο Tilburg της Ολλανδίας.

Το εντυπωσιακό αποτέλεσμα των ερευνών τους είναι ότι το κλάμα αναμφίβολα έχει θεραπευτικές ιδιότητες σε όλες τις ηλικίες! Η εκτενής έρευνα έγινε πάνω σε 3.000.000 εθελοντές από 30 διαφορετικές χώρες. Το 60-70% των ερωτηθέντων απάντησε ότι το κλάμα είχε πάντα ευεργετική επίδραση, ενώ μόνο ένας στους δέκα ανέφερε πως τα δάκρυα επιδείνωναν την ήδη κακή τους διάθεση. Σύμφωνα με τους ερευνητές, μια προφανής εξήγηση είναι ότι όποιος κλαίει τραβά την προσοχή πάνω του, ωθώντας τον να αναζητήσει λύση στο πρόβλημά του. «Αυτό ισχύει πολύ περισσότερο για τους άντρες που κλαίνε. Οταν ένας άντρας επιτρέπει στον εαυτό του να κλαίει, σημαίνει ότι αντιμετωπίζει ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα. Αυτό μας προβληματίζει και μας αναγκάζει να αναζητήσουμε κάποια λύση», υποστηρίζει ο J. Rottenberg. Επομένως, το καλά εδραιωμένο αξίωμα ότι «οι πραγματικοί άντρες δεν κλαίνε» μόνο καταστροφικές συνέπειες έχει για τους άντρες. *

Γελάστε παρακαλώ! Είναι θεραπευτικό

Το ότι το γέλιο και, γενικότερα, η αίσθηση του χιούμορ μάς βοηθούν να ζούμε καλύτερα ήταν ανέκαθεν γνωστό.

Το ότι μας δημιουργούν θετική προδιάθεση όταν βρεθούμε αντιμέτωποι με δύσκολες καταστάσεις θεωρείται αναμφίβολο. Πρόσφατες έρευνες, ωστόσο, δείχνουν ότι το γέλιο συμβάλλει στο να ζούμε όχι μόνο καλύτερα αλλά και περισσότερο.

Αισθάνεστε πιεσμένοι, ψυχολογικά καταπονημένοι; Αν δεν μπορείτε να εκτονωθείτε με το κλάμα, τότε ήλθε η ώρα να δοκιμάσετε να αντιμετωπίσετε τα προβλήματά σας με περισσότερο χιούμορ: ίσως ένα γέλιο καταφέρει να τα θάψει. Η δύσκολη τέχνη της αποστασιοποίησης από τα καθημερινά μας προβλήματα μέσω του χιούμορ συνίσταται στο να μάθουμε να βλέπουμε την οδυνηρή πραγματικότητα που βιώνουμε από μια εντελώς διαφορετική οπτική γωνία: αντί να δραματοποιούμε τη δύσκολη κατάσταση που αντιμετωπίζουμε, γιατί να μη δοκιμάσουμε να την αποδραματοποιήσουμε συστηματικά με διάθεση αυτοσαρκασμού; Εξάλλου, ακόμη και αν το χιούμορ δεν αποδειχτεί αποτελεσματικό για την περίπτωσή μας, είναι βέβαιο ότι δεν θα μας βλάψει!

Διάφορες μελέτες σχετικά με τις ευεργετικές συνέπειες του γέλιου στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων έδειξαν σαφώς ότι μας επηρεάζει και μας προδιαθέτει θετικά. Για παράδειγμα, όταν κάποιος επιστρατεύει συστηματικά το χιούμορ για την αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων, το ανοσοποιητικό του σύστημα αυξάνει τα επίπεδα αντισωμάτων και επομένως ο οργανισμός του είναι καλύτερα θωρακισμένος απέναντι στις μολύνσεις.

Μελετώντας τη φυσιολογία του γέλιου, ειδικοί νευροεπιστήμονες έδειξαν ότι η εγκεφαλική δομή που εμπλέκεται κυρίως στην παραγωγή του είναι το μεταιχμιακό σύστημα: μια βαθιά δομή στο κέντρο του εγκεφάλου που αποφασίζει για τον τύπο του γέλιου που θα εκδηλώσουμε (ηχηρό γέλιο, διακριτικό μειδίαμα, ακατάσχετο γέλιο που συνταράζει το σώμα μας).

Η εκδήλωση του τρανταχτού γέλιου συνοδεύεται πάντα από πολύ ενδιαφέρουσες σωματικές αλλαγές: οι ζυγωματικοί μύες του προσώπου συσπώνται, γεγονός που μας επιτρέπει συνήθως να αναγνωρίζουμε πότε ένα γέλιο είναι προσποιητό. Οι καρδιακοί παλμοί αυξάνονται καθώς και ο ρυθμός της αναπνοής, το διάφραγμα και οι κοιλιακοί μύες συσπώνται, οι σκελετικοί μύες και οι σφιγκτήρες χαλαρώνουν, ενώ στον εγκέφαλό μας εκλύονται κατεχολαμίνες και ενδορφίνες οι οποίες δημιουργούν το αίσθημα ευφορίας που νιώθουμε μετά το έντονο γέλιο.

Ισως γι' αυτό τα τελευταία χρόνια αρκετοί Αμερικανοί αλλά και Ευρωπαίοι ψυχοθεραπευτές προάγουν την ανάπτυξη του χιούμορ και την προσφυγή στο γέλιο ως κύρια θεραπευτική πρακτική που ενδέχεται να αποδειχτεί και κοινωνικά επωφελής. Βέβαια, κάποιοι ειδικοί αντιδρούν στην προοπτική δημιουργίας τέτοιων «χαζοχαρούμενων» ασθενών, προβάλλοντας την εύλογη αντίρρηση ότι αν κάποιος θεωρεί ότι το χιούμορ και το γέλιο είναι ανεπαρκή για την επίλυση των προβλημάτων του, τότε μπορεί να μη φταίει η χιουμοριστική του «ανεπάρκεια» αλλά μάλλον η σοβαρότητα των προβλημάτων που αντιμετωπίζει!

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Επιστήμη & Τεχνολογία
Με λέξεις-κλειδιά
Ψυχολογία και Ψυχιατρική