Έντυπη Έκδοση

Le Monde diplomatique

Πραξικόπημα με εγχώρια κεφάλαια στη Μαδαγασκάρη

Στα τέλη Ιανουαρίου ο Αντρί Ραζοελίνα ανακηρύσσει τον εαυτό του ηγέτη της Μαδαγασκάρης και λίγο αργότερα η κυβέρνηση τον καθαιρεί από τη θέση του δημάρχου της πρωτεύουσας. Ακολουθούν συγκρούσεις με τους διαδηλωτές και ο Ραζοελίνα ανακοινώνει το σχηματισμό μεταβατικής κυβέρνησης, ενώ η απόπειρα διαπραγματεύσεων με τον πρόεδρο Μαρκ Ραβαλομανάνα αποτυγχάνει.

Στις αρχές Μαρτίου στρατεύματα από το μεγαλύτερο στρατόπεδο της χώρας αρνούνται να εκτελέσουν τις εντολές του προέδρου. Η αντιπολίτευση καταλαμβάνει τα γραφεία του πρωθυπουργού. Ο Ραζοελίνα απορρίπτει την πρόταση του προέδρου για δημοψήφισμα, ενώ ο στρατός εφορμά στα γραφεία του προέδρου.

Στις 17 Μαρτίου, ο Ραβαλομανάνα ανακοινώνει την παραίτησή του και παραδίδει την εξουσία σε στρατιωτικό διευθυντήριο, το οποίο την μεταβιβάζει στον Ραζοελίνα. Το Συνταγματικό Δικαστήριο αναγνωρίζει τον Ραζοελίνα ως νόμιμο μεταβατικό πρόεδρο και εκείνος διαλύει την Εθνοσυνέλευση και τη Γερουσία.

Καλώς ήρθατε στην «Τίκολαντ», τη χώρα όπου τα πάντα αγοράζονται. Ετσι ονομάζουν οι αντιπολιτευόμενοι τη Μαδαγασκάρη, αναφερόμενοι στην Τίκο, την εταιρεία που διοικείται από τον πρόεδρο Μαρκ Ραβαλομανάνα. «Διαχειρίζεται τη χώρα όπως την επιχείρησή του. Θεωρεί τους συμπολίτες του υπαλλήλους του. Αλλά εγώ δεν θέλω να είμαι δούλος της Τίκο!», αναφωνεί η Ζιζέλ Ραμπεσαχάλα, πρόεδρος του σωματείου Φιφαναμπιάνα Μαλαγκάσι (Επιτροπή Αλληλεγγύης της Μαδαγασκάρης), το οποίο ιδρύθηκε πριν περίπου εξήντα χρόνια για να υποστηρίξει τα θύματα της αποικιακής καταπίεσης.

Κίνημα επιχειρηματιών

Για δύο μήνες, το καθεστώς ταλαντεύτηκε. Στις αρχές Ιανουαρίου, ο νεαρός (34 χρόνων) δήμαρχος του Ανταναναρίβο Αντρί Ραζοελίνα τέθηκε επικεφαλής ενός ετερόκλητου κινήματος εξέγερσης. Τουλάχιστον εκατόν έντεκα άτομα σκοτώθηκαν στις 26 και 27 Ιανουαρίου -κάηκαν ζωντανοί κατά τη διάρκεια λεηλασιών σε καταστήματα- και είκοσι οχτώ (σύμφωνα με την κυβέρνηση) ή πενήντα (σύμφωνα με τον Ερυθρό Σταυρό) εκτελέστηκαν στις 7 Φεβρουαρίου από την προεδρική φρουρά, καθώς οι οπαδοί του Ραζοελίνα προσπαθούσαν να καταλάβουν το προεδρικό μέγαρο στην Αμποχιτσοροχίτρα.

Πάει πολύς καιρός από τότε που ο Ραβαλομανάνα, υποστηριζόμενος από τις ισχυρές Εκκλησίες της Μαδαγασκάρης και από τους διεθνείς χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, συγκέντρωνε πολλές εκατοντάδες χιλιάδες οπαδούς στους δρόμους της πρωτεύουσας1.

Η κατάληψη της εξουσίας το 2002, που στιγματίστηκε από παρανομίες αλλά που νομιμοποιήθηκε από τη λαϊκή υποστήριξη, είχε γεμίσει ελπίδες μετά τα είκοσι επτά χρόνια της προεδρίας του Ντιντιέ Ρατσιράκα2. Αλλά εκείνος που είχε υποσχεθεί σε κάθε νοικοκυριό «ένα αυτοκίνητο και ένα ψυγείο» απέτυχε.Πάνω από το 70% των κατοίκων της Μαδαγασκάρης ζουν πλέον κάτω από το όριο της φτώχειας.

Η αντιπολίτευση στο καθεστώς Ραβαλομανάνα συσπείρωσε κατοίκους των φτωχών συνοικιών, νέους φοιτητές που ανήκαν στη μεσαία τάξη αλλά και εργοδότες που κατήγγειλαν την αυξανόμενη καταπίεση του συγκροτήματος Τίκο. Οι επιχειρηματίες στήριξαν οικονομικά το κίνημα, το οποίο υποστηρίχτηκε επίσης από τους λεγόμενους «δεινόσαυρους» γιατί βρίσκονται στους κύκλους της εξουσίας επί δεκαετίες.

Ο Ραζοελίνα είναι και αυτός επιχειρηματίας. Ξεκίνησε οργανώνοντας βραδιές χορού. Δημιουργός της πρώτης εταιρείας ψηφιακής εκτύπωσης στη χώρα, διαθέτει επιπλέον τον τηλεοπτικό και ραδιοφωνικό σταθμό «Βίβα». Μάλιστα, το κλείσιμο του τηλεοπτικού σταθμού «Βίβα», στις 17 Δεκεμβρίου 2008, μετά τη μετάδοση ενός λόγου του πρώην προέδρου Ρατσιράκα, που βρίσκεται εξόριστος στη Γαλλία, ο οποίος χαρακτηρίστηκε «υπονομευτικός» από την κυβέρνηση, είναι εκείνο που προκάλεσε την έκρηξη.

«Είναι ένα "σκατοκάναλο", ας το πούμε ξεκάθαρα, αλλά δεν μπορούσαμε να δεχθούμε μια τέτοια λογοκρισία», βεβαιώνει χωρίς περιστροφές ένας οπαδός του δημάρχου του Ανταναναρίβο.

Η Ναντίν Ραμαροσόν, διευθύντρια πωλήσεων της «Τροπικής σαπωνοποιίας» και γενική γραμματέας του Εθνικού Οικονομικού και Κοινωνικού Συμβουλίου (Conecs), ενός από τους εργοδοτικούς οργανισμούς της Μαδαγασκάρης, υποστήριξε τον Ραζοελίνα. «Ο Ραβαλομανάνα είναι καταστροφή για τη χώρα. Οξυνε τις ανισότητες και έκανε το χρήμα μοναδικό του σκοπό».

Αλλά, κάτω από το επίστρωμα του κοινωνικού λόγου, η Ραμαροσόν, η οποία δεν βγαίνει από το σπίτι της ποτέ χωρίς το σωματοφύλακά της και κυκλοφορεί με ένα τεράστιο 4Χ4, δύσκολα κρύβει τα πραγματικά κίνητρά της. Ανοίγοντας τα σύνορα και προσκαλώντας τους ξένους επενδυτές, ο σκληρά νεοφιλελεύθερος Ραβαλομανάνα περιόρισε μέχρι του σημείου της εξαφάνισης το βάρος των τοπικών επιχειρήσεων.

«Το να εγκαταλείψεις μια μετααποικιακή οικονομία που βασιζόταν στα μονοπώλια και στο προϊόν των εισοδημάτων... αυτό ορισμένες από τις μεγάλες οικογένειες που είχαν πλουτίσει τα τελευταία σαράντα χρόνια δεν θα του το συγχωρήσουν ποτέ», εκτιμά ο Νι Ράντο Ραφαλιμανάνα, πρόεδρος του συγκροτήματος Axius - μιας εταιρείας διεθνούς εμπορίου. Επίσης ο 38χρονος άνδρας - πρόεδρος μιας ομάδας νέων επενδυτών της Μαδαγασκάρης του συρμού.

Πολλαπλασιάζοντας τους φορολογικούς ελέγχους, ο πρόεδρος χρησιμοποίησε τη νόμιμη οδό για να εξαρθρώσει εταιρείες, οι οποίες είχαν συνηθίσει να αγνοούν τους κανόνες. Το πρόβλημα είναι ότι, όπως φαίνεται, ο ίδιος είχε επωφεληθεί από ορισμένες γενναιοδωρίες. Μια μέρα -μόνο μία- ενώ ένα τεράστιο φορτίο για την «Τίκο» έφθανε στο λιμάνι του Τοαμασίνα (Ταματάβε), κατέβασε τη συναλλαγματική ισοτιμία... Την επομένη, η ισοτιμία αποκαταστάθηκε.

Μια άλλη μέρα, αποφάσισε να μειώσει τους φόρους στο λάδι, του οποίου είναι ο πρώτος εισαγωγέας - το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο τού ζήτησε άλλωστε πρόσφατα εξηγήσεις γι' αυτό το θέμα, καθώς και για ένα Μπόινγκ το οποίο αγοράστηκε προς 60 εκατομμύρια δολάρια (47 εκατομμύρια ευρώ) για να αντικαταστήσει το παλιό προεδρικό αεροσκάφος. «Οταν άρχισε να εισάγει σαπούνι, μείωσε επίσης τους φόρους για το σαπούνι. Σήμερα, το εισαγόμενο σαπούνι στοιχίζει λιγότερο από το σαπούνι που παράγεται στο εσωτερικό», καταγγέλλει η Ραμαροσόν.

Οι δουλειές του προέδρου

Η αντιπολίτευση επικαλείται -χωρίς να προσκομίζει γραπτές αποδείξεις- απώλεια κερδών εξήντα δισεκατομμυρίων αριάρι (24 εκατομμύρια ευρώ) εξαιτίας των φορολογικών απαλλαγών από τις οποίες επωφελήθηκαν οι εταιρείες του προέδρου ανάμεσα στο 2005 και το 2008. Γιατί, σε μια δεκαετία, η εταιρεία Τίκο εξελίχθηκε σε ένα συγκρότημα που ασχολείται με τα πάντα: γαλακτοκομικά προϊόντα, εισαγωγές, μεγάλες εταιρείες διανομής, οικοδομές, ξενοδοχεία, μέσα ενημέρωσης, πολύτιμες πέτρες...

Στα μέσα της δεκαετίας του 1990 δημιουργήθηκε στο Αντσιράμπε, νότια του Ανταναναρίβο, μία μονάδα εκτροφής στρουθοκαμήλων, η Madagascar Autruche SARL. Η επιχείρηση πήγαινε καλά μέχρι τη στιγμή που ο πρόεδρος ενδιαφέρθηκε για το έδαφος που κατείχε.

Παρά το συμβόλαιο που είχε υπογραφεί το 1995, το κράτος άρχισε διαδικασίες για να απαλλοτριώσει τη γη στο πλαίσιο μιας προκήρυξης για έργα κοινής ωφέλειας. Επισήμως, επρόκειτο να κατασκευαστεί εκεί ένα κέντρο για τις διεθνείς εκθέσεις - μια βιτρίνα της νέας αγροτικής πολιτικής της χώρας.

Η Madagascar Autruche SARL εκδιώχθηκε βιαίως, αλλά το κέντρο δεν είδε ποτέ το φως της ημέρας. «Σήμερα, βρίσκουμε εκεί χωράφια με αραβόσιτο που χρησιμεύουν για να εκτρέφονται οι αγελάδες γαλακτοπαραγωγής της Τίκο», επισημαίνει ο Ζοχάρι Ραβαλοσόν, διευθυντής μιας διεθνούς νομικής εταιρείας που εργάστηκε γι' αυτή την υπόθεση. Ο ίδιος υπενθυμίζει ότι αρχικά μια άλλη περιοχή, πιο βόρεια, είχε επιλεγεί για να υποδεχθεί αυτό το κέντρο, αλλά τελικά εξαγοράστηκε, έπειτα από απαλλοτρίωση... από την Τίκο. Σήμερα εκεί βρίσκεται ένα βουστάσιο.

Ανάλογα με τα βιομηχανικά ή ξενοδοχειακά σχέδια, οι κάτοικοι των φτωχών συνοικιών απειλούνται με έξωση. «Πρόσφατα, ο πρόεδρος θέλησε να τους διώξει χωρίς αποζημίωση, αλλά το δικαστήριο τους δικαίωσε», λέει η Χαριμιζά Ρακοτοαριμανάνα, κοινωνική λειτουργός που εργάζεται στις υποβαθμισμένες ζώνες.

Ο Ραβαλομανάνα δεν εγκατέλειψε, πάντως, την ιδέα του: ξεκίνησε και νέα επιχείρηση, η οποία, κάτω από την κάλυψη της εφαρμογής των προδιαγραφών για τις κατοικίες που βρίσκονται κοντά στο κέντρο της πόλης Ανταναναρίβο, κατέληξε στην καταστροφή τους.

Από αυτές τις συνοικίες προέρχονταν οι περισσότεροι από εκείνους που λεηλατούσαν τα καταστήματα οι οποίοι σκοτώθηκαν τον Ιανουάριο. Από εκεί επίσης κατάγονται οι «οπαδοί» τόσο του Ραβαλομανάνα όσο και του Ραζοελίνα.

«Πώς θέλετε να μη φθάσουν σε τέτοιες ακρότητες;» αναρωτιέται η Λουσίλ Ραμπεαριμανάνα, καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Ανταναναρίβο. Απέναντι στις ξύλινες καλύβες της παραγκούπολης, από την άλλη πλευρά της διώρυγας που λειτουργεί ως σύνορο με τη βιομηχανική ζώνη του Ιβαντρί, ορθώνεται ένα τεράστιο γυάλινο κτίριο. Στο εσωτερικό εκτίθενται Πόρσε, Μερσεντές...

Από ένα προς οκτώ τον καιρό της 1ης Δημοκρατίας (1960-1972), η διαφορά στους μισθούς πέρασε στο ένα προς εκατό σήμερα. Το 70% των εξόδων της πλειονότητας των νοικοκυριών πηγαίνουν στις στοιχειώδεις ανάγκες, ενώ το υπόλοιπο χρησιμεύει για να πληρώνουν το σχολείο, την υγειονομική περίθαλψη... Σε αυτό το πλαίσιο, οι αριθμοί που δίνει η κυβέρνηση -μια ανάπτυξη του 5% το χρόνο από το 2003- προκαλεί τουλάχιστον προβληματισμό.

Ακριβός ο εκσυγχρονισμός

Και το κόστος των μεγάλων έργων φαίνεται υπέρμετρο, καθώς μοιάζει να μην προκαλεί οφέλη παρά στους επιχειρηματίες: 37 δισ. αριάρι για τη διαρρύθμιση του λιμανιού της Τοαμασίνα και του δρόμου που οδηγεί στην πρωτεύουσα, 22 δισ.για την επέκταση του αεροδρομίου του Ανταναναρίβο, 3,3 δισεκατομμύρια επένδυση εκ μέρους ενός διεθνούς κονσόρτσιουμ, του Sherritt International Corporation, για την εκμετάλλευση των ορυχείων νικελίου και κοβαλτίου στο Αμπατόβι (βορειοανατολικά του Ανταναναρίβο)...

Οι «μεταρρυθμίσεις» του προέδρου αγγίζουν εξίσου τον αγροτικό κόσμο. Εδώ και τρία χρόνια, ξεκίνησε ένα μεγάλο πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της γεωργίας: η «πράσινη επανάσταση» θα καταλήξει στον τριπλασιασμό της παραγωγής τροφίμων ώς το 2012... «Αλλά αυτό θα απαιτήσει χρόνο τον οποίο το άνοιγμα των συνόρων δεν μας προσφέρει», εξηγεί ο Ζουσκελίνο Τζαονίνα Μαμιτιάνα, περιφερειακός διευθυντής αγροτικής ανάπτυξης της Ατσινανάνα.

Οι χωρικοί της περιοχής το ξέρουν πολύ καλά. Βέβαια, επωφελούνται από μια ολόκληρη σειρά προγραμμάτων τα οποία υποτίθεται ότι τους βοηθούν να περάσουν από μια γεωργία επιβίωσης σε μια γεωργία της αγοράς: σχέδιο προώθησης των αγροτικών εισοδημάτων (PPRR), σχέδιο δράσης για τη Μαδαγασκάρη (ΜΑΡ), το οποίο συνίσταται στο να βοηθηθούν τριάντα οικογένειες να εγκατασταθούν και να λάβουν γεωργική εκπαίδευση, σχέδιο υποστήριξης στη γεωργική ανάπτυξη (PSDR).

Το 2005, η κυβέρνηση ψήφισε, εξάλλου, νόμο ο οποίος επιτρέπει στους χωρικούς να αποκτήσουν τίτλους ιδιοκτησίας για τα εδάφη τα οποία καλλιεργούν εδώ και πολλές γενιές και τα οποία τους ανήκουν σύμφωνα με την προφορική παράδοση. Είναι ωστόσο δύσκολο, για έναν χωρικό που δεν διαθέτει ούτε ένα ευρώ την ημέρα για να φάει, να διαθέσει τα 50.000 αριάρι (20 ευρώ) για την αίτηση, στα οποία προστίθενται τα έξοδα μετακίνησης των επιθεωρητών που παίζουν τον ρόλο των εμπειρογνωμόνων.

Δύσκολο... και ακατανόητο. «Γιατί θέλετε να πληρώσω για ένα χωράφι που μου ανήκει! Ο πατέρας μου, ο παππούς μου δούλευαν αυτή τη γη. Εδώ είναι θαμμένοι!» αναφωνεί ένας χωρικός.

Η δυσαρέσκεια στην περιοχή της Ατσινανάνα γίνεται ακόμη πιο αισθητή, καθώς η εξουσία δεν περίμενε πολύ πριν την ανοίξει τις πόρτες στους επενδυτές. Πέρυσι, κινέζοι επιχειρηματίες ξεκίνησαν με την άδεια της κυβέρνησης ένα πειραματικό πρόγραμμα για να τριπλασιάσουν την παραγωγή του ρυζιού σε μια ζώνη εκατό εκταρίων. Οι χωρικοί νόμιζαν ότι ένα τμήμα της παραγωγής θα επέστρεφε σε αυτούς. Οι επενδυτές, όμως, υπολογίζουν να κρατήσουν το σύνολο της παραγωγής.

Ανάμεσα σε άλλα, σε αυτή την περιοχή είναι που σκοπεύει να εγκατασταθεί η νοτιοκορεατική επιχείρηση Daewoo Logistics3. Η υπόθεση προκάλεσε μεγάλο θόρυβο τον Νοέμβριο του 2008. Η εταιρεία που δημιουργήθηκε μετά την κατάρρευση του συγκροτήματος Daewoo το 1999, έκανε ειδικότητά της την εφαρμογή μεγάλων σχεδίων ανάπτυξης φυσικών πόρων.

Είναι μια μορφή «νεοαποικιοκρατίας», που συνίσταται στο να καλλιεργούν σε μια χώρα η οποία είναι πλούσια σε εδάφη, αλλά φτωχή σε συνάλλαγμα, τα προϊόντα που έχουν ανάγκη οι κάτοικοι των χωρών οι οποίες είναι φτωχές σε εδάφη, αλλά πλούσιες σε συνάλλαγμα.

Στη Μαδαγασκάρη, οι αρχές εκτιμούν μόνο στο 8% τις καλλιεργήσιμες γαίες οι οποίες καλλιεργούνται πραγματικά. Το Μάιο του 2008, λοιπόν, η νοτιοκορεατική εταιρεία ξεκίνησε διαδικασίες για να ενοικιάσει από το κράτος της Μαδαγασκάρης ένα εκατομμύριο τριακόσιες χιλιάδες εκτάρια ώστε να παράγει εκεί φοινικέλαιο και αραβόσιτο. Η συμφωνία είχε σχεδόν υπογραφεί όταν ξέσπασε το σκάνδαλο έπειτα από ένα άρθρο στους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» στις 19 Νοεμβρίου 2008.

Στην περιοχή της Ατσινανάνα, η υπόθεση αφορά εκατό χιλιάδες εκτάρια, από τα οποία τριάντα τρεις χιλιάδες βρίσκονται στην περιοχή της Τοαμασίνα ΙΙ. Ωστόσο, ούτε ο Ζαονίνα Μαμιτιάνα, διευθυντής Τοπικής Αγροτικής Ανάπτυξης, ούτε ο Φιλιμπέρτ Ραντριαμαχαρίτρα, επικεφαλής της περιοχής, ενημερώθηκαν.

«Δεν γνωρίζουμε τίποτε γι' αυτό το σχέδιο και μας ζητούν να φροντίσουμε ώστε να γίνει αποδεκτό από τον πληθυσμό. Σε μένα παρουσίασαν απλώς ένα σχέδιο και μου ζήτησαν να το υπογράψω», καταγγέλλει ο τελευταίος.Ταυτόχρονα σχεδόν με την ανάληψη της ηγεσίας της μεταβατικής κυβέρνησης από τον Ραζοελίνα, οι Κορεάτες ανακοίνωσαν το πάγωμα της συμφωνίας.

Θα είναι άραγε οριστικό;

(1) Βλέπε Fanny Pigeaud, «Madagascar entre le marche et le goupillon», «Le Monde diplomatique», Μάρτιος 2006.

2) Αυτά τα είκοσι επτά χρόνια διακόπτονται από τα τρία χρόνια του καθεστώτος του Αλμπέρ Ζαφί, ανάμεσα στο 1993 και το 1996.

(3) Βλέπε «Peuples solidaires» και «Les Amis de la Terre», προκήρυξη υπ` αριθμ. 326 της 14ης Φεβρουαρίου έως 1η Ιουνίου 2009, www.peuples-solidaires.org.

* Δημοσιογράφος.

Αποστολή με Email Εκτύπωση σελίδας

Διαβάστε επίσης

Στην κατηγορία
Διεθνή
Με λέξεις-κλειδιά
Μαδαγασκάρη
Le Monde diplomatique