Έντυπη Έκδοση
Ελευθεροτυπία, Σάββατο 27 Ιουνίου 2009
ΣΛΑΒΟΪ ΖΙΖΕΚ Ο ΣΛΟΒΕΝΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΜΙΛΑΕΙ ΓΙΑ ΤΟ ΑΒΕΒΑΙΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΙΡΑΝ ΣΤΗ ΜΕΤΑΛΛΑΣΣΟΜΕΝΗ ΧΟΜΕΪΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
Θα πέσει η γάτα στον γκρεμό;
Η διάλυση ενός αυταρχικού καθεστώτος καθώς πλησιάζει την έσχατη κρίση του γίνεται, κατά κανόνα, σε δύο στάδια. Πριν από την τελική του πτώση, συμβαίνει η εξής μυστηριώδης ρήξη: ξαφνικά, όλος ο κόσμος αντιλαμβάνεται ότι το παιχνίδι έφτασε στο τέλος του και ότι δεν έχει πλέον να φοβάται τίποτα. Δεν πρόκειται μονάχα για το ότι το καθεστώς έχει χάσει τη νομιμοποίησή του, αλλά ότι αυτή καθεαυτή η άσκηση της εξουσίας του εκλαμβάνεται σαν μια ανήμπορη αντίδραση πανικού.
Ολοι γνωρίζουμε την κλασική σκηνή από τα κινούμενα σχέδια: η γάτα πλησιάζει τον γκρεμό αλλά εξακολουθεί να προχωρεί, αγνοώντας ότι βρίσκεται πάνω από κενό. Η πτώση της ξεκινά μόνο αφού κοιτάξει προς τα κάτω και συνειδητοποιήσει την άβυσσο. Οταν χάνει την κυριαρχία του, το καθεστώς μοιάζει με γάτα πάνω από γκρεμό: προκειμένου να πέσει, πρέπει να θυμηθεί να κοιτάξει κάτω....
Στο «Ο Σάχης των Σάχηδων» (Shah of Shahs), ένα κλασικό αφήγημα της επανάστασης του Χομεϊνί, ο Ρίσαρντ Καπουσίνσκι (Ryszard Kapuscinski) τοποθετεί την ακριβή στιγμή αυτής της ρήξης: σ' ένα σταυροδρόμι της Τεχεράνης, ένας μόνος διαδηλωτής αρνείται να υπακούσει στην προσταγή ενός αστυνομικού να κουνηθεί. Εκπληκτος, ο αστυνομικός κάνει μεταβολή και φεύγει. Λίγο μετά, όλη η Τεχεράνη έχει πληροφορηθεί το περιστατικό και, παρ' όλο που οι οδομαχίες συνεχίζονται τις επόμενες εβδομάδες, όλοι ξέρουν ότι με τον ένα ή τον άλλο τρόπο το παιχνίδι έχει πια τελειώσει. Μήπως κάτι παρόμοιο συμβαίνει και τώρα;
Οι δύο όχθες
Υπάρχουν πολλές εκδοχές για τα γεγονότα στην Τεχεράνη. Ορισμένοι βλέπουν στις διαδηλώσεις την κορύφωση ενός φιλοδυτικού «μεταρρυθμιστικού ρεύματος» όπως των «πορτοκαλί» επαναστάσεων της Ουκρανίας και της Γεωργίας - μια κοσμικού χαρακτήρα, δηλαδή, αντίδραση στην επανάσταση του Χομεϊνί. Οι εκφραστές αυτής της άποψης στηρίζουν τις διαμαρτυρίες βλέποντάς τες σαν το πρώτο βήμα προς ένα νέο φιλελεύθερο-δημοκρατικό, κοσμικού χαρακτήρα Ιράν, απαλλαγμένο από τον μουσουλμανικό φονταμενταλισμό. Στην αντίπερα όχθη, οι σκεπτικιστές πιστεύουν ότι ο Αχμαντινεντζάντ έχει όντως κερδίσει τις εκλογές: είναι η φωνή της πλειοψηφίας, ενώ οι οπαδοί του Μουσαβί προέρχονται από τις μεσαίες τάξεις και τους καλομαθημένους γόνους της. Πολύ απλά: ας μην έχουμε αυταπάτες και ας αντικρίσουμε το γεγονός ότι στο πρόσωπο του Αχμαντινεντζάντ το Ιράν έχει τον πρόεδρο που του αξίζει. Τέλος, υπάρχουν αυτοί που διαφοροποιούν τον Μουσαβί ως μέλος του κληρικού κατεστημένου εξαιτίας κάποιων όχι ιδιαίτερα σημαντικών διαφορών από τον Αχμαντινεντζάντ, δεδομένου ότι ο Μουσαβί επιθυμεί εξίσου τη συνέχιση του ατομικού ενεργειακού προγράμματος, είναι αντίθετος με την αναγνώριση του κράτους του Ισραήλ και, επιπλέον, είχε την πλήρη υποστήριξη του Χομεϊνί όταν ήταν πρωθυπουργός τα χρόνια του πολέμου με το Ιράκ.
Τέλος, οι πιο αξιολύπητοι είναι οι Αριστεροί υποστηρικτές του Αχμαντινεντζάντ: το διακύβευμα γι' αυτούς είναι η ανεξαρτησία του Ιράν. Ο Αχμαντινεντζάντ κέρδισε τις εκλογές επειδή στήριξε την ανεξαρτησία της χώρας, αποκάλυψε τη διαφθορά της ελίτ και χρησιμοποίησε το πετρέλαιο για να ενισχύσει το εισόδημα της φτωχολογιάς, που πλειοψηφεί στη χώρα. Αυτός είναι, μας λένε, ο αληθινός Αχμαντινεντζάντ, πίσω από την εικόνα του φανατικού αρνητή του Ολοκαυτώματος, όπως τον παρουσιάζουν τα δυτικά ΜΜΕ. Σύμφωνα μ' αυτή την άποψη, αυτό που συμβαίνει σήμερα στο Ιράν είναι μια επανάληψη της ανατροπής του Μοσαντέκ το 1953 -ένα πραξικόπημα, χρηματοδοτημένο από τη Δύση, εναντίον του νόμιμου προέδρου της χώρας. Αυτή η οπτική όχι μόνον αγνοεί τα γεγονότα (την υψηλή συμμετοχή του εκλογικού σώματος από το σύνηθες 55% στο 85%, που μόνο ως ψήφος διαμαρτυρίας μπορεί να ερμηνευθεί) αλλά αποκαλύπτει την αδυναμία της να αντιληφθεί την αυθεντική διακήρυξη της λαϊκής θέλησης, ισχυριζόμενη με πατερναλιστική νοοτροπία ότι, για τους καθυστερημένους Ιρανούς, ο Αχμαντινεντζάντ είναι αυτό που χρειάζονται -διότι δεν είναι ακόμα αρκετά ώριμοι για να κυβερνηθούν από μια Αριστερά κοσμικού χαρακτήρα.
Ο «πράσινος» Μουσαβί
Σε αντιπαράθεση μεταξύ τους, όλες αυτές οι εκδοχές αντιλαμβάνονται την ιρανική διαμαρτυρία ως αντίθεση μεταξύ σκληροπυρηνικών Ισλαμιστών και φιλοδυτικών φιλελεύθερων μεταρρυθμιστών. Εκεί οφείλεται και το γεγονός ότι δυσκολεύονται να τοποθετήσουν συγκεκριμένα τον Μουσαβί: πρόκειται, άραγε, για έναν «δυτικοθρεμμένο» μεταρρυθμιστή που ζητάει περισσότερες ατομικές ελευθερίες και οικονομία της Αγοράς ή ένα μέλος του εκκλησιαστικού κατεστημένου, οπότε μια ενδεχόμενη εκλογική νίκη του δεν θα επηρέαζε σοβαρά τη φύση του καθεστώτος; Τόσο μεγάλες αποκλίσεις γνώμης καταδείχνουν ότι όλες αδυνατούν να κατανοήσουν την πραγματική φύση της διαμαρτυρίας.
Το πράσινο χρώμα που επέλεξαν οι υποστηρικτές του Μουσαβί, η κραυγή «Ο Αλλάχ είναι παντοδύναμος» (Allah Akbar), που αντηχεί από τις στέγες των σπιτιών της Τεχεράνης μόλις νυχτώσει, δείχνουν ξεκάθαρα πως οι διαμαρτυρόμενοι βλέπουν τη δράση τους σαν επανάληψη της χομεϊνικής επανάστασης του 1979, σαν επιστροφή στις ρίζες της, πριν τον αφανισμό της από την κατοπινή διαφθορά. Αυτή η επιστροφή στις ρίζες δεν αποτελεί μόνον έναν προγραμματικό στόχο. Αφορά, πολύ περισσότερο, την ίδια τη συλλογική δραστηριότητα: την έμφαση στην ενότητα του λαού, το αγκάλιασμα όλων μέσα από την αλληλεγγύη, τη δημιουργική αυτο-οργάνωση με την επινόηση τρόπων που συναρθρώνουν τη διαμαρτυρία, το μοναδικό μίγμα αυθορμητισμού και πειθαρχίας όπως, για παράδειγμα, η απειλητική πορεία χιλιάδων διαδηλωτών μέσα σε απόλυτη σιωπή. Εχουμε να κάνουμε με μια αυθεντική λαϊκή εξέγερση των εξαπατημένων οπαδών της χομεϊνικής επανάστασης.
Οι «διαφορές»
Υπάρχουν δύο κρίσιμες συνέπειες που απορρέουν από αυτή τη διαπίστωση. Πρώτον, ότι ο Αχμαντινεντζάντ δεν είναι ο ήρωας της ισλαμικής φτωχολογιάς, αλλά ένας αυθεντικός διεφθαρμένος ισλαμο-φασίστας λαϊκιστής, ένα είδος Ιρανού Μπερλουσκόνι, του οποίου ο συνδυασμός κλοουνίστικης πόζας και ανελέητης πολιτικής εξουσίας προκαλεί αμηχανία, ακόμα και ανάμεσα στην πλειοψηφία των αγιατολάδων. Το δημαγωγικό μοίρασμα ψίχουλων στη φτωχολογιά δεν θα πρέπει να μας ξεγελά: πίσω από τον Αχμαντινεντζάντ δρα όχι μόνον η αστυνομική καταπίεση και ένας πολύ δυτικής κοπής μηχανισμός δημοσίων σχέσεων αλλά, επίσης, και μια ισχυρή νεόπλουτη τάξη, γέννημα της κρατικής διαφθοράς (η ιρανική Φρουρά της Επανάστασης δεν είναι απλώς και μόνον μια εργατική τάξη πολιτοφυλάκων, αλλά ένας τεράστιος οργανισμός, το ισχυρότερο κέντρο πλούτου της χώρας).
Δεύτερον, μπορεί κανείς να διακρίνει μια σαφή διαφορά ανάμεσα στους δύο υποψήφιους που αντιπαρατίθενται στον Αχμαντινεντζάντ, τον Μεχντί Καρρουμπί και τον Μουσαβί. Ο Καρουμπί είναι, πράγματι, ένας μεταρρυθμιστής που προτείνει βάσιμα μια ιρανική εκδοχή πολιτικής αναγνώρισης της διαφορετικότητας, που υπόσχεται εύνοια σε όλες τις επιμέρους κοινωνικές ομάδες. Ο Μουσαβί είναι κάτι εντελώς διαφορετικό: το όνομά του ενσαρκώνει την αυθεντική αναγέννηση του λαϊκού οράματος πάνω στο οποίο στηρίχτηκε η χομεϊνική επανάσταση. Ακόμα και εάν αυτό το όραμα υπήρξε ουτοπικό, είμαστε υποχρεωμένοι να αναγνωρίσουμε σε αυτό την αυθεντική ουτοπία της ίδιας της επανάστασης. Αυτό σημαίνει ότι η επανάσταση του Χομεϊνί, το 1979, δεν μπορεί να απλοποιηθεί σε μια σκληροπυρηνική ισλαμική κατάληψη της εξουσίας -υπήρξε κάτι πολύ περισσότερο από αυτό. Τώρα είναι η ώρα να θυμηθούμε την απίστευτη ζύμωση του πρώτου χρόνου μετά την επανάσταση, να αναπολήσουμε την έκρηξη πολιτικής και κοινωνικής δημιουργικότητας που έκοβε την ανάσα, τους οργανωτικούς πειραματισμούς και το διάλογο ανάμεσα στους φοιτητές και τους απλούς ανθρώπους. Το γεγονός ότι αυτή η έκρηξη χρειάστηκε να καταπνιγεί, αποδεικνύει ότι η χομεϊνική επανάσταση υπήρξε ένα αυθετικό πολιτικό γεγονός, ένα στιγμιαίο άνοιγμα που άφησε να περάσουν ανέκφραστες μέχρι τότε δυναμικές κοινωνικής αλλαγής, μια ιστορική στιγμή όπου «όλα ήταν δυνατά». Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα βαθμιαίο κλείσιμο, μέσω της ανάληψης του πολιτικού ελέγχου από το ισλαμικό κατεστημένο. Για να το θέσουμε με φροϊδικούς όρους, αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι «η ανάδυση των απωθημένων» της χομεϊνικής επανάστασης.
Το «καλό» Ισλάμ
Και τελευταίο, αλλά εξίσου σημαντικό, αυτό σημαίνει ότι υπάρχει ένα αυθεντικό απελευθερωτικό δυναμικό στο Ισλάμ. Για να ανακαλύψουμε το «καλό» Ισλάμ δεν χρειάζεται να γυρίσουμε πίσω στο 10ο αιώνα. Το έχουμε εδώ, μπροστά στα μάτια μας.
Το μέλλον είναι αβέβαιο. Το πλέον πιθανό είναι ότι αυτοί που έχουν σήμερα την εξουσία θα καταστείλουν τη λαϊκή έκρηξη και η γάτα δεν θα πέσει στον γκρεμό αλλά θα εξακολουθήσει να πατάει σε στέρεο έδαφος. Εν τούτοις, το καθεστώς δεν θα είναι ποτέ πια το ίδιο, αλλά μια διεφθαρμένη αυταρχική εξουσία ανάμεσα σε άλλες. Οποιο και αν είναι το αποτέλεσμα, είναι ζωτικής σημασίας να κρατήσουμε στη μνήμη μας ότι υπήρξαμε μάρτυρες μιας μεγάλης απόπειρας χειραφέτησης των ανθρώπων που δεν χωράει στο πλαίσιο μιας διαμάχης ανάμεσα σε φιλοδυτικούς φιλελεύθερους και αντι-δυτικούς φονταμενταλιστές. Εάν ο κυνικός πραγματισμός μας μάς έχει αποστερήσει από την ικανότητα να αναγνωρίζουμε αυτή τη διάσταση της χειραφέτησης, τότε εμείς οι Δυτικοί έχουμε πράγματι περάσει σε μια μετα-δημοκρατική εποχή και προετοιμάζουμε το έδαφος για τον δικό μας Αχμαντινετζάντ. Οι Ιταλοί γνωρίζουν ήδη το όνομά του: Μπερλουσκόνι. Οι άλλοι περιμένουμε τη σειρά μας.